भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 199, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 199

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १८३ अश्रूणि विषये इदम् = अश्रु । मम इति = मत्कृतमेवेति विवादः = कलहो अस्ति = भवतीत्यर्थः । अतिगाढ़ा चक्षुःप्रीतिरिति भावः ॥१०४॥ आदरपूर्वक निमेषहीन दृष्टि से, दीवाल में लिखी हुई आपकी तस्वीर का पान करते समय, राजा की आँखों से आँसू टपकने लगते हैं। तब राजा की नेत्रवृत्ति प्रीति का - निमेषहीनता के साथ - 'ये मेरे कारण निकले हैं' इस प्रकार आँसू के कारण ही, कलह छिड़ जाता है [ चक्षूराग से तथा एकटक दृष्टि से देखने पर, आँखों से आँसू टपकने लगते हैं। इस पर चक्षुप्रीति कहती है कि 'ये आँसू मेरे कारण निकले हैं' और निर्निमेष दृष्टि कहती है कि 'आँसू निकलने का कारण तो मैं हूँ।' बस, दोनों में विवाद मच जाता है ] ॥१०४॥ त्वं हृद्गता भैमि बहिर्गतापि प्राणायिता नासिकथास्य गत्या । न चित्तमाक्रामति तत्र चित्रमेतन्मनो यद्भवदेकवृत्ति ॥१०५॥ अथ मनःसङ्गमाह-त्वमिति । हे भैमि ! त्वं बहिर्गतापि हृद्गता = अन्त- र्गता । अपि विरोधे । तेन चाभासाविरोधाभासोऽलङ्कारः । कया गत्या=केन प्रकारेण अस्य = नलस्य प्राणायिता=प्राणवदाचरिता प्राणसमा, उपमानादाचारे कर्तुः क्यङ् प्रत्ययः । नासि = अस्येवेत्यर्थः । यतः प्राणोऽपि नासिकया नासाद्वारेण, आस्यगत्या मुखद्वारेण उच्छ्वास-निश्वासरूपेण, बहिर्गतोऽप्यन्तर्गतो भवतीति शब्दश्लेषः । अत एव प्राणायितेति श्लिष्टविशेषणेयमुपमा । पूर्वोक्तविरोधेन सङ्कीर्णा । किन्तु तत्र= प्राणायितत्वे चित्रम् = आश्चर्यरसः, चित्तं नाक्रामति = न किञ्चिच्चित्रमित्यर्थः । कुतः ? यत् = यस्मात्-एतन्मनः = नलचित्तं, भवती त्वमेवैका वृत्तिर्जीविका यस्य तद् भवदेकवृत्ति । भवच्छब्दस्य सर्वनामत्वाद् वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । जीवितभूतस्य प्राणायितत्वे किं चित्रं, जीवितस्य प्राणधारणात्मकत्वादिति भावः ॥१०५॥ [ दूसरी चित्तासक्ति दशा का वर्णन-] हे भीम-राजकुमारी ! आप बहिर्गता (बाहर रहने अर्थात् दूरस्थित) होने पर भी नल की अन्तर्गत हो (अर्थात् चिन्ता के कारण उनके चित्त के भीतर बसी हुई हो)। भला, ('कया') किस तरह कहूँ कि आप ('अस्य') उनके प्राणों के समान (प्रिय) ('नासि') नहीं हैं ? अथवा-बहिर्गता होने पर भी आप (सुग्गे की ठोर की तरह) नासिका- सौन्दर्य तथा आस्य-गति (मुखाकृति) के कारण (दूतों की मुँह-जबानी सुनने और चित्र में दर्शन करने पर) हृद्गता नासि हो, अतः उनकी प्राणप्यारी नहीं हो क्या?