भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 205, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 205

सर्गः ३ ] जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् १८९ नल रूपी गजराज - आपके विरह से उत्पन्न हुई, निरन्तर पीड़ा की धारा रूप यमुना नदी के, मूर्च्छारूपी द्वीप के, अत्यन्त अज्ञान (मोह) रूप कीचड़ में- धँसते चले जा रहे हैं (अर्थात् जिस प्रकार यमुना नदी के कछार के कीचड़ में फँस कर कोई हाथी आश्रयहीन हो जाता है, उसी प्रकार राजा नल भी मूर्च्छा के वश में होकर, बेबस हो रहे हैं। आप ही एकमात्र उन्हें उस कीचड़ से बाहर निकाल सकती हैं) ॥११३॥ सव्यापसव्यत्यजनाद्द्विरुक्तैः पञ्चेषुबाणैः पृथगर्जितासु । दशासु शेषा खलु तद्दशाया तया नभः पुष्यतु कोरकेण ॥११४॥ दशमावस्था तु तस्य कदापि माभूदित्यत आह- सव्येति । [ सव्यापसव्य- त्यजनात्] सव्यापसव्याभ्यां वाम-दक्षिणाभ्यां, त्यजनान्मोचनात्, द्विरुक्तैः = द्विगुणीकृतैः, दशभिरित्यर्थः । पञ्चेषुबाणैः पृथगर्जितासु = प्रत्येकमुत्पादितासु, दशासु । "दृङ्मनःसङ्गसङ्कल्पो जागरः कृशतारतिः । ह्रीत्यागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्य- नङ्गदशा दश ॥” इत्युक्तासु चक्षुःप्रीत्यादिदशावस्थासु । शेषा = अवशिष्टा या तद्दशा = दशमावस्थेत्यर्थः । तयैव कोरकेण = कलिकया इति रूपकम् । नभः पुष्यतु = पुष्पितमस्तु । अस्य सा दशा खपुष्पकल्पास्तु, कदापि मा भूदित्यर्थः । तच्च त्वत्प्राप्तिलाभादिति भावः । 'पुष्प विकसने' इति धातोर्लोट् ॥११४॥ [ अन्तिम 'मरण' दशा का वर्णन-] (पाँच) बाँए और (पाँच) दाहिने हाथ से छूटने के कारण, दुगुने (अर्थात् दश) पञ्च-बाण कामदेव के बाणों से रची गयी दश दशाओं में (नौ को तो नल ने भोग लिया है, अब) जो एक अन्तिम दशा शेष बच रही है, वह (मरण) दशा पुष्पकलिका के समान (अर्थात् कली ही के रूप में) आकाश में ही विकसित होती रहे (अर्थात् आकाश-कुसुम की भाँति नल की अन्तिम दशा हो) ॥११४॥ त्वयि स्मराधेः सततास्मितेन प्रस्थापितो भूमिभृतास्मि तेन । आगत्य भूतः सफलो भवत्या भावप्रतीत्या गुणलोभवत्याः ॥११५॥ त्वयीति । त्वयि विषये, स्मराधेः = स्मरपीड़ा दुःखाद्धेतोः, सततमस्मितेन = स्मितरहितेन खिन्नेन, तेन भूमिभृता = नलेन प्रस्थापितोऽस्मि । अथ आगत्य, गुणलोभवत्याः भवत्याः = तव भावप्रतीत्या = अभिप्रायज्ञानेन, सफलो भूतः = सिद्धार्थोऽस्मीत्यर्थः ॥११५॥