नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

१९० नैषधचरितम् । [ तृतीयः कामव्यथा से निरन्तर खिन्न रहनेवाले, राजा नल ने मुझे आपके पास भेजा है। यहाँ आकर, (नल के सौन्दर्य, शौर्य, विद्या, विनय आदि गुणों पर मुग्ध होने वाली) आप जैसी गुण-ग्राहिणी के प्रेम भाव को जान कर, मैं कृत- कृत्य हो गया ॥ ११५ ॥ धन्यासि वैदर्भि ! गुणैरुदारैर्यया समाकृष्यत नैषधोऽपि । इतः स्तुतिः का खलु चन्द्रिकाया यदब्धिमप्युत्तरलीकरोति ॥११६॥ धन्येति । हे वैदर्भि !=भैमि !; वैदभीरीतिरपि गम्यते । धनं लब्धा धन्या असि = कृतार्थासीत्यर्थः । 'धनगणं लब्धा' इति यत्प्रत्ययः । कुतः ? यया = त्वया उदारैः = उत्कृष्टैः गुणैः = लावण्यादिभिः, अन्यत्र, श्लेषैः प्रसादादिभिः, पाशेश्चेति गम्यते । नैषधः = नलोऽपि, तादृक् धीरोऽपीति भावः । समाकृष्यत=सम्यगाकृष्टो वशीकृत इति भावः । एतेन वैदर्भीत्यादिविशेषणाद्गुणैर्भावकमिवेत्युपमालङ्कारो युज्यते । तथाहि – चन्द्रिकायाः, अब्धिमपि, गभीरमपीति भावः । उत्तरली- करोति = क्षोभयतीति यत् । इतोऽपि = अभ्यधिका स्तुतिः = वर्णना । का खलु = न कापीत्यर्थः । दृष्टान्तालङ्कारः । एतेन नलस्य समुद्रगाम्भीर्यं दमयन्त्याश्चन्द्रिकाया इव सौन्दर्यं च व्यज्यते ॥ ११६ ॥ हे विदर्भ राजकुमारी ! आप धन्य हैं, क्योंकि आपने अपने महान् (सौन्दर्य, शील आदि) गुणों से (अतीव धीर, वीर, गम्भीर) निषध-राज नल को भी आकृष्ट (अनुरक्त, वशीभूत) कर लिया । [दूसरा अर्थ - हे वैदर्भी रीति ! तुम धन्य हो, क्योंकि तुमने अपने श्लेषादि अलङ्कारों तथा माधुर्य-प्रसादादि गुणों से सुप्रसिद्ध धीर नैषध के चित्त को भी अपनी ओर आकृष्ट कर लिया ] । उस चन्द्रिका (चाँदनी) की इससे अधिक और क्या प्रशंसा की जाय--जो अत्यन्त गम्भीर समुद्र को भी उतावला (ज्वारभाटायुक्त) बना देती है ॥ ११६ ॥ नलेन भायाः शशिना निशेव त्वया स भायान्निशया शशीव । पुनःपुनस्तद्युगयुग्विधाता स्वभ्यासमास्ते नु युवां युयुक्षुः ॥११७॥ फलितमाह नलेति । शशिना निशा इव त्वं नलेन भायाः = भाहि । भातेराशिरि लिङ् । सोऽपि निशया शशीव त्वया भायात् = भातु । भातेः पूर्ववदाशिषि लिङ् । किं च, अत्र दैवतानुग्रहश्चापेक्षित इत्याह--पुनः पुनः = मुहुर्मुहुः; तयोर्निशा-शशिनोर्युगं, युनक्ति योजयतीति तद्युगयुक् विधाता, युवां =