नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

१८ नैषधचरितम् । [ प्रथमः रते = सुरतव्यापारे, [ तदात्मताध्यातधवा ] तदात्मतया नलात्मतया, ध्यातः चिन्तितः, धवः भर्त्ता, यया तथाभूता । ‘धवः प्रियः पतिर्भर्ता’इत्यमरः । [ स्वम- नोभवोद्भवं ] स्वस्य आत्मनः, मनोभवः कामः, तस्य उद्भवः तं, वा न चकार ? = अपि तु सर्वैव तथा चकारेत्यर्थः । कामान्धाः किं न कुर्वन्तीति भावः । अत्रापि- दर्शनाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ ३० ॥ किस नारी ने रात्रि को स्वप्न में उन का साक्षात्कार न किया हो ? किस स्त्री ने (अपने पति को पुकारने के स्थान पर) नल का नाम लेकर पति को पुकारा न हो ? किस महिला ने सम्भोग के समय नल के स्वरूप में अपने पति का चिन्तन कर, कामविकार को जाग्रत न किया हो ? ॥ ३० ॥ श्रियास्य योग्याहमिति स्वमीक्षितुं करे तमालोक्य सुरूपया धृतः । विहाय भैमीमपदर्पया कया न दर्पणः श्वासमलीमसः कृतः ॥३१॥ श्रियेति । तं = नलम्, आलोक्य = दृष्ट्वा, श्रिया = सौन्दर्येण, अहमस्य = नलस्य, योग्या =अनुरूपा, इति=धियेति शेषः । स्वम्=आत्मानं, स्वावयवमित्यर्थः । ईक्षितुं = परीक्षितुं करे, धृतः = गृहीतः, दर्पणः भैमीं = वैदर्भी, दमयन्ती- मित्यर्थः । विहाय = विनेत्यर्थः, कया सुरूपया = शोभनरूपवती, अहमित्यभिमान- वत्या नार्य्या, अपदर्पया = दर्पशून्यया सत्या [श्वासमलीमसः] श्वासेन दुःखनिश्वसि- तेन मलीमसः मलदूषितः । ‘मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम्’ इत्यमरः । न कृतः ? = अपि तु सर्वयापि कृत एवेत्यर्थः । सौन्दर्यगर्विताः सर्वा एव भैमीव्यतिरिक्ताः कामिन्यस्तमवलोक्य अहमेवास्य सदृशीत्यभिमानात् करधृतदर्पणे आत्मानं निर्वर्ण्य नाहमस्य योग्येति निश्चयेन विपण्णाः कदुष्णनिश्वासेन तं दर्पणं मलिनयन्ति स्मेति निष्कर्षः । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ ३१ ॥ दमयन्ती को छोड़कर, किस दर्पहीन सुन्दरी ने, नल की प्रतिकृति को देखकर, 'क्या मैं सुन्दरता में नल के योग्य हूँ' इसे जानने के लिए अपने स्वरूप देखने को दर्पण हाथ में लाकर, उस (दर्पण) को अपनी आहों से मलिन न किया हो ? ॥ ३१ ॥ यथोद्यमानः खलु भोगभोजिना प्रसह्य वैरोचनिजस्य पत्तनम् । विदर्भजाया मदनस्तथा मनोऽनलावरुद्धं वयसैव वेशितः ॥३२॥ एवमस्यालौकिकसौन्दर्यद्योतनाय स्त्रीमात्रस्य तदनुरागमुक्त्वा सम्प्रति दमय- न्त्यास्तत्रानुरागं प्रस्तौति-यथेति । मदनः = कामः, प्रद्युम्न इति यावत् । भोग-