नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १९ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri भोजिना = सर्पशरीराशिना, वयसा = पक्षिणा, गरुडेनेत्यर्थः। उह्यमानः = नीय- मानः। वहेः कर्मणि यकि सम्प्रसारणे पूर्वरूपम्। अनलावरुद्धम् = अग्निपरिवेष्टितं वैरोचनिजस्य विरोचनस्य अपत्यं पुमान् वैरोचनिः बलिः, तज्जस्य तत्पुत्रस्य, बाणासुरस्येत्यर्थः। पत्तनं = नगरं, शोणितपुरमिरि यावत्। प्रसह्य = सहसा, यथा वेशितः खलु = प्रवेशित एव। 'ततो गरुडमारुह्य स्मृतमात्रगतं हरिः। बलप्रद्युम्न- सहितो बाणस्य प्रययौ पुरीम्। इत्युदाहरणे विष्णुपुराणात्। तथा, नलावरुद्धं = नलासक्तं, विदर्भजायाः = दमयन्त्याः, मनः, भोगभोजिना = सुखभोगासक्ते- नेत्यर्थः। 'भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फण-काययोः' इत्यमरः। वयसा = यौव- नेन, 'खगबाल्यादिनोर्वयः' इत्यमरः। ऊह्यमानः = परैस्तर्क्यमाणः। ऊहेर्वितर्कार्थात् कर्मणि यक्। वेशितः = प्रवेशितः। • अत्र यथोह्यमानो नलावरुद्धमिति शब्दश्लेषः। तदनुप्राणिता उपमा च। सा च वयसेति वयसोरभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्तिमूला चेत्येषां सङ्करः ॥ ३२ ॥ जिस प्रकार मदन (कामदेवावतार प्रद्युम्न) ने भोग (सर्प)-भक्षी वयस (पक्षी, गरुड) पर बैठकर, अनल से घिरी हुई बाणासुर नगरी (शोणितपुर) में सहसा प्रवेश किया था उसी प्रकार मदन (कामदेव) ने सुखोपभोग के योग्य वय (यौवन) पर आरूढ होकर, नल से आक्रान्त विदर्भराजकुमारी दमयन्ती के अन्तःकरण में हठात् प्रवेश किया ॥ ३२ ॥ नृपेऽनुरूपे निजरूपसम्पदां दिदेश तस्मिन् बहुशः श्रुतिं गते। विशिष्य सा भीमनरेन्द्रनन्दना मनोभवाज्ञैकवशंवदं मनः ॥३३॥ इह विरहिणां चक्षुःप्रीत्यादयो दशावस्थाः सन्ति, तत्र चक्षुःप्रीतिः श्रवणानुराग- स्याप्युपलक्षणमतस्तत्पूर्विकां मनःसङ्गाख्यां द्वितीयामवस्थामाह-नृप इत्यादि। सा= भीमनरेन्द्रनन्दना = दमयन्ती। नन्द्यादित्वाल्ल्युप्रत्ययः। निजरूपसम्पदां = स्वलावण्यसम्पत्तीनामनुरूपे, बहुशः = बहुभ्य इत्यर्थः। बह्वल्पाथच्छस्कात्कादन्य- तरस्यामित्यपादनाथें' शस्प्रत्ययः। श्रुतिं = श्रवणं, गते। एतेन श्रवणानुराग उक्तः। तस्मिन् नृपे = नले, [मनोभवाज्ञैकवशंवद] मनोभवाज्ञाया एकं वशंवदम्। एकस्यैव विधेये शिवभागवतवत् समासः। 'प्रियवशे वदः खच्' 'अरुर्द्विषत् इत्या- दिना तस्य मुम्। मनो, विशिष्य दिदेश = अतिशयेनेति निश्चत्यातिससर्जैत्यर्थः। वद्गुणश्रवणात् तदासक्तऽऽचित्तासीदित्यर्थः ॥३३॥