नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १७ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri नः = अस्माकं, दृशोः = चक्षुषो द्वयं । तं नलम् आकर्णयतीति तदाकर्णि = तद्गुण- श्रावीत्यर्थः । तासां चक्षुःश्रवस्त्वादिति भावः । अत एव फलाढ्यजीवितं = सफल- जीवितम् । न वीक्षते इत्यवीक्षि । अत्रोभयोस्ताच्छील्ये णिनिः । [ तदवीक्षि ] तस्य नलस्य अवीक्षि तदवीक्षि, तद्दर्शत्यर्थः । अत एव अफलञ्च इति = हेतोः, तदा = तस्मिन् काले, आत्मनः = स्वान्, हृदा = मनसा, नले = नलविषये, स्तुव- न्ति = प्रशंसन्ति स्म, निन्दन्ति = कुत्सयन्ति च । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥२८॥ चक्षुःश्रवा (नागों) की पत्नियां—'ये हमारी दोनों आँखें नल के गुणों को सुनती हैं, इस से उनका जीवन सफल है; किन्तु (आँख का प्रधान गुण देखना है तो पातालनिवासिनी होने के कारण) नल के दर्शन न होने से वे निष्फल हैं'— इस लिए वे उस समय नल के सम्बन्ध में अपने चित्त से (चक्षु की) क्रमशः स्तुति और निन्दा किया करती थीं ॥ २८ ॥ विलोकयन्तीभिरजस्रभावना-बलादमुं तत्र निमोडनेष्वपि । अलम्भि मर्त्याभिरमुष्य दर्शने न विघ्नलेशोऽपि निमेषनिर्मितः ॥२९॥ विलोकयन्तीभिरिति । अजस्रभावनाबलात् = निरन्तरध्यानप्रभावात् , अमुं = नलं, तत्र भावनायामिति भावः । नेत्रनिमीलनेष्वपि = निमेषावस्थास्वपि, विलोकयन्तीभिः = उन्मेषावस्थायामिव साक्षात्कुर्वतीभिः, मर्त्याभिः = मान- वीभिः, अमुष्य = नलस्य, दर्शने, निमेषनिर्मितः = नेत्रनिमीलनजनितः, विघ्न- लेशोऽपि = अन्तरायलबोऽपि, न अलम्भि = न प्राप्तः । 'विभाषा चिण्णमुलौ'इति मुमागमः । मानव्यः दृष्टिगोचरं दृष्ट्वा अदृष्टिगोचरञ्च तं मनसा सततं पश्यन्ति स्मेति भावः । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ २६ ॥ नरलोक की नारियों को निरन्तर चिन्तन के प्रभाव से, निमेषावस्था में भी उनका दर्शन करती रहने पर, नल के दर्शन के सम्बन्ध में नेत्रनिमीलनजन्य क्लेश ज़रासा भी नहीं होता था ॥ २६ ॥ न का निशि स्वप्नगतं ददर्श तं जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम् । तदात्मताध्यातधवा रते च का चकार वा न स्वमनोभवोद्भवम् ॥३०॥ नेति । का = नारी, निशि = रात्रौ, तं=नलं, स्वप्नगतं न ददर्श ? = सर्वैवैव ददर्शत्यर्थः । का, च, गोत्रस्खलिते = नामस्खलने तं न जगाद = स्वभर्तृनाम्नि उच्चारितव्ये तन्नाम न उच्चरितवती । अपि तु सर्वैव तथा कृतवती इत्यर्थः । का च ३