नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

An exact line-by-line transcription of the text from the image:

सर्गः १ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । ४१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri अथ त्रिभिः केतकोपालम्भमाह - वियोगेत्यादि । हे केतक !, यत् = यस्मात् त्वं स्मरेण वियोगभाजां हृदि, कण्टकैः = निजतीक्ष्णावयवैः । कटुः = तीक्ष्णः, केतकविशेषणस्यापि कर्णीशरत्वं विशेषणविवक्षया पुंल्लिङ्गनिर्देशः, किन्तु उद्देश्य- विशेषस्य विधेयविशेषणत्वं क्लिष्टम् । कर्णवत् कर्णि प्रतिलोमशल्यं, तद्वान् शरः कर्णीशरः सन् निधीयसे । कण्टककटोः केतकस्य कर्णीशरत्वरूपणाद्रूपकालङ्कारः । ततः कर्णीशरत्वादिवद्दुराकर्षतया = दुरुद्धारतया, तदन्तकृत् = तेषां वियोगिनां मारकं, मन्मथदेहदाहिना = स्मरहरेण, विगीयसे = विगर्ह्यसे । द्वेष्यवत् द्वेष्योप- करणमप्यसह्यमेव, तदपि हिंस्रं चेत् किमु वक्तव्यमिति भावः । अत्रेश्वरकर्तृकस्य केतकी- विगर्हणस्य तद्गतवियोगिहिंस्रताहेतुकत्वोत्प्रे क्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा, व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या; सा चोक्तरूपकोत्थापितेति सङ्करः ॥ ७६ ॥ अरी केतकी ! जो तू कामदेव के द्वारा, वियोगियों के हृदय में नुकीले बाण की तरह, अपने काँटों से भीषण रूप में चुभा दी जाती हो और अन्त में काम-बाण न निकल सकने. के कारण वियोगियों की प्राणान्तकारिणी हो जाती हो तभी तो काम- देव के नाश करने वाले शिवजी तुम्हारी निन्दा करते हैं ॥ ७६ ॥ त्वदग्रसूचीसचिवः स कामिनोर्मनोभवः सीव्यति दुर्यशःपटौ । स्फुटञ्च पत्रैः करपत्रमूर्तिभिर्वियोगिहृद्दारुणि दारुणायते ॥८०॥ त्वदिति । [ त्वदग्रसूचीसचिवः ] तवाग्राण्येव सूच्यः सचिवाः सहकारिणो यस्य स तथोक्तः । स = प्रसिद्धो मनोभवः [ कामिनोः ] कामिनी च कामी च कामिनौ तयोः । 'पुमान् स्त्रिया'इत्येकशेषः । [ दुर्यशःपटौ ] दुर्यशांसि अपकीर्त्त- यस्ताः पटाविति रूपकं । तानि सीव्यति=कण्टकच्यूतं करोतीत्यर्थः । किञ्चेति चार्थः । स्फुटं = स्पष्टं करपत्रमूर्त्तिभिः = क्रकचारैः । 'क्रकचोऽस्त्री करपत्रम्'इत्यमरः । पत्रैस्तैः, [ वियोगिहृद्दारुणि ] वियोगिनां हृद्येव दारुणि । दारयतीति दारुणो विदारको भेत्ता । स इवाचरतीति दारुणायते । 'कत्तुः क्यङ् सलोपश्च'इति क्यङ- न्तात् लट् । दारुणायत इत्युपमा; सा च हृद्दारुणीति रूपकानुप्राणितेति सङ्करः ॥ ( अरी केतकी ) तुम्हारे काँटे रूपी सूई के सहारे, वह कामदेव कामी तथा कामिनी के दुर्यशरूपी दो वस्त्रों को बुनता है और तुम्हारे स्पष्ट आरे के तुल्य पत्तों से वियोगियों के हृदयरूपी काठ पर आरा चलाया करता है ॥ ८० ॥ धनुर्मधुस्विम्वकरीडति भीमजापरं परागैस्तव धूलिहस्तयन् ।