नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

४८ नैषधचरितम् । [ प्रथमः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri उन्होंने पराग निकलते हुए नागकेसर के फूल को देखा—जिस पर बैठी हुई भौरों की पंक्तियां रह-रह कर उड़जाती थीं। यह देख कर नल को ऐसा आभास हुआ मानों सान रखने का पत्थर हो और उस पर कामदेव के बाणों पर धार धरने से जलती हुई चिनगारियां छिटक रही हैं ॥ ६२ ॥ तदङ्गमुद्दिश्य सुगन्धि पातुकाः शिलीमुखालीः कुसुमाद्गुणस्पृशः । स्वचापदुर्निर्गतमार्गणाभ्रमात् स्मरः स्वनन्तीरवलोक्य लज्जितः ॥६३॥ तदङ्गमिति । सुगन्धि = शोभनगन्धं ‘गन्धस्य’इत्यादिना समासान्त इकारः, तदङ्गं = तस्य नलस्य अङ्गमुद्दिश्य = लक्ष्यीकृत्य । [ गुणस्पृशः ] गुणो गन्धादिः मौर्वी च, ‘गुणस्त्वावृत्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु’इति वैजयन्ती । तत्स्पृशस्तद्युक्ताः । ‘स्पृशोऽनुदके’इति क्विन्, कुसुमात् आपादानात् पातुकाः = धावन्तीः । ‘लषपत’ इत्यादिना उकञ्प्रत्ययः । स्वनन्तीः = ध्वनन्तीः शिलीमुखालीः = अलिपङ्क्तीश्च अवलोक्य स्मरः । [ स्वचापदुर्निर्गतमार्गणाभ्रमात् ] स्वचापात् पौरुषाद्- दुर्निर्गताः विषमनिर्गताः, ये मार्गणा बाणास्तद्भ्रमाद्धेतोः लज्जितोऽभवत्ः, न्यून- मिति शेषः । दुर्निर्गतप्रवो ह्यधिकं स्वनन्तीति प्रसिद्धेः । अत्र स्वनच्छिलीमुखेषु दुनिं- र्गतमार्गणाभ्रमाद्भ्रान्तिमदलङ्कारः, स च शिलीमुखेति श्लेषानुप्राणितादुत्थापिता चेयं स्मरस्य लज्जितवोत्प्रेक्षेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ ६३ ॥ गुण-( सुगन्धित द्रव्य, प्रत्यञ्चा ) ग्राही, शिलीमुखां ( भौरों, बाणों ) की पंक्तियां, नल के अङ्ग की ओर गुञ्जन ( शब्द ) करती हुईं, कुसुमों ( वृक्षस्थ- फूलों, कामदेव के पुष्पमय धनुष ) से ( उन्हें छोड़ कर ) चली आयीं—इसे देख कर, कामदेव को भ्रम हो गया कि अपने धनुष से छूटे हुए बाण लक्ष्यभ्रष्ट हो गये, अतः वह लज्जित हो गया ॥ ६३ ॥ मरुल्ललत्पल्लवकण्टकैः क्षतं समुच्चरच्चन्दनसारसौरभम् । स वारनारीकुचसञ्चितोपमं ददर्श माल्लूरफलं पचेलिमम् ॥६४॥ मरुदिति । [ मरुल्ललत्पल्लवकण्टकैः ] मरुता वायुना, ललत्पल्लवानां चलकिसलयानां, कण्टकैस्तीक्ष्णाग्रैरवयवैः क्षतं अन्यत्र विलसद्भिर्नखैः क्षतमिति गम्यते । [ समुच्चरच्चन्दनसारसौरभम् ] समुच्चरत् परितः प्रसर्पत्, चन्दना- सारस्येव सौरभं यस्य तत् । अन्यत्र तत् [ वारनारीकुचसञ्चितोपमं ] वारनारी- कुचेन वेश्यास्तनेन, सञ्चितोपमं सम्पादितसादृश्यमित्युपमालङ्कारः । ‘वारस्त्री गणिका