नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 77, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ६१ दो पत्र रूपी चोंच उसकी बाला प्रियतमा के चुम्बन के लिए और जिस के नव अंकुरित पल्लव रूपी युगल रक्त चरण उस की सम्भोग-योग्या प्रेयसी के आलिङ्गन करने के लिए समर्थ थे ) ॥ ११८ ॥ महीमहेन्द्रस्तमवेक्ष्य स क्षणं शकुन्तमेकान्तमनोविनोदिनम् । प्रियावियोगाद्विधुरोऽपि निर्भरं कुतूहलाक्रान्तमना मनागभूत् ॥ ११९॥ महीति । महीमहेन्द्रः = भूदेवेन्द्रः, स = नलः, [एकान्तमनोविनोदिनम्] एकान्तं नितान्तं मनो विनोदयतीति तथोक्तं । तं शकुन्तं = पक्षिणं, क्षणम् अवेक्ष्य प्रियावियोगात् निर्भरम् = अतिमात्रं विधुरः = दुःस्थोऽपि मनाक् = ईषत् कुतू- हलाक्रान्तमनाः = कौतुकितचित्तोऽभूत् = गृहीतकामोऽभूदित्यर्थः ॥११९॥ अत्यन्त विनोद देनेवाले, उस हंसपक्षी को क्षणभर देख कर, दमयन्ती के वियोग से अत्यन्त दुःखी होने पर भी, राजा नल के मन में ( उसे पकड़ने का ) कुछ-कुछ कुतूहल पैदा हुआ ॥ ११९॥ अवश्यंभव्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन वात्येव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ॥१२०॥ कथमहग्शे चापल्ये प्रवृत्तिरस्य धीरोदात्तस्येत्याशङ्क्य, नात्र जन्तोः स्वातन्त्र्यं; किन्तु भाव्यार्थानुसारिणी विधातुरिच्छैव तथा प्रेरयतीत्याह--अवश्येति । भव- श्यंभव्येषु अवश्यं भाव्यर्थेषु विषये । 'भव्यगेय'आदिना कर्त्तरि यत्प्रत्ययान्तो निपातः 'लुपेदवश्यमः कृत्ये' इत्यवश्यमो मकारलोपः । अनवग्रहग्रहा = अप्रतिबन्धानिर्वन्धा, निरङ्कुशाभिनिवेशेति यावत् । 'ग्रहोऽनुग्रहानिर्वन्धग्रहणेषु रणोद्यमः' इति विश्वः । वेधसः स्पृहा = विधातुरिच्छा, यया दिशा धावति=येनाध्वना प्रवर्त्तते तया एव दिशा, भृशावशात्मना = अत्यन्तपरतन्त्रस्वभावेन, जनस्य चित्तेन तृणेन वात्या वातसमूह इव । पाशादिभ्यो यः । अनुगम्यते, वेधसः स्पृहा कर्म ॥१२०॥ जो अवश्य होनेवाला है, उसके पीछे--बिना बाधा के जानेवाली ( अङ्कुश- हीन ) विधाता की इच्छा--जिस दिशा में जाती है, उसी दिशा में लोगों के अत्यन्त बेबस चित्त इस प्रकार जाते हैं, जैसे जिधर आँधी जाती है, उसी ओर तिनका उड़ कर जाता है ॥१२०॥ अथावलम्ब्य क्षणमेकपादिकां तदा निदद्रावुपपल्वलं खगः । स तिर्यगावर्जितकंधरः शिरः विधाय पक्षेण रतिक्लमालसः ॥१२१॥