भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 78, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 78

६२ नैषधचरितम्। [ प्रथम सर्ग चिकीर्षितार्थे देवानुकूल्यं कार्यतो दर्शयति-अथेति । अथ=नलदृष्टिद्राप्त्यनन्तरं, रतिक्रमालसः स=खगो हंसः, तदा=नलकौतूहलकालक्षणम्, एकपादो यस्यां क्रिया- यामित्येकपादिका, एकपादेनावस्थानं । मत्वर्थीयष्ठन् प्रत्ययः 'तद्धितार्थ'इत्यादिना सङ्ख्यासमासः, 'यस्य इति'लोपस्य स्थानिवद्भावेन ताद्रूप्याभावान्न पादः पदादेशः, ताम् एकपादिकामवलम्ब्य तिर्यगावजितकन्धरः=आवर्त्तितग्रीवः सन् पक्षेण शिरः पिधाय उपपलवलं = पल्वले क्षणं निदद्रौ=सुस्वापं । स्वभावो क्तिरलङ्कारः । स्वभावोक्तिरलङ्कारो यथावद्वस्तुवर्णनम्'इति लक्षणात् ॥१२१॥ नल की नज़र पड़ने के बाद सुरत-जन्य खेद के कारण सुस्त हो, वह राजहंस उसी समय, पंखों से शिर ढँककर, गर्दन टेढ़ी झुकाकर और एक पंजे का सहारा लेकर, क्षणभर में सो गया ॥१२१॥ सनालमात्मानननिर्जितप्रभं हियानतं, काञ्चनमम्बुजन्म किम् ? अबुद्ध तं विद्रुमदण्डमण्डितं स पीतमम्भःप्रभुचामरत्न किम् ? ॥१२२॥ सनालमिति । स नलः, तं = निद्राणं हंसम् [ आत्मानननिर्जितप्रभं ] आत्माननेन निर्जितप्रभं निजमुखनिराकृतशोभम्; अत एव हियानतं सनालं = नालसहितं, काञ्चनं = सौवर्णम् अम्बुजन्म = अम्बुजं किम् ? तथा, [ विद्रुम- दण्डमण्डितं ] विद्रुमदण्डेन मण्डितं भूषितं, पीतं = पीतवर्णम् [ अम्भःप्रभु- चामरत्न ] अम्भःप्रभोः अपांपत्युः वरुणस्य, चामरं किम् ? इतिशब्दोऽत्राहार्यः । इति अबुद्ध = बुद्धवानुत्प्रेक्षितवानित्यर्थः । बुध्यतेर्लुङि तङः 'झषस्तथोर्धोऽधः'इति तकारस्य धकारः ॥१२२॥ क्या यह (एक पंजे के सहारे) डण्ठलसहित सोने का कमल है--जो (मेरी मुखकान्ति से ) अपने को विजित समझकर, लज्जा के मारे मुँह लटका कर, एक ओर पड़ गया है ? अथवा-क्या यादसां पति वरुण का--(लाल पंजा होने के कारण) मूँगे के डण्डे से अलंकृत, पीले रंग का--चँवर है ? नल ने राजहंस के बारे में इस तरह अनुमान किया ॥१२२॥ कृतावरोहस्य हयादुशानहौ ततः पदे रेततुरस्य बिभ्रती । तयोः प्रवालैर्वनयोस्तथाम्बुजैर्नियोद्धुकामे किमु बद्धवर्मणी ? ॥१२३॥ कृतेति । ततः = तन्निदर्शनानन्तरं, हयाद् = अश्वात् कृतावरोहस्य = कृता- वतरणस्य अस्य=नलस्य उपानहौ=वर्मणी पादत्राणे । 'पादत्राणे उपानहौ इत्यमरः ।

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक) · पृष्ठ 78, कुल 226 में से · BharatKosha