नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

चतुर्थ उच्छ्वासः । १०१ अपि च । आस्यश्रीः संनिभेन्दोः समदृषक्ककुद्बन्धुरः स्कन्धसंधिः स्निग्धा रुक्कुन्तलानामनुहरति दृशोर्द्वन्द्वमिन्दीवरस्य । स्थानं वक्षोऽपि लक्ष्म्याः, स्पृशति भुजयुगं जानुनी, वृत्त रम्ये जङ्गे, क्षामोऽवलग्नः, किमु निषधपतेः श्लाघनीयं न तस्य ॥ १६ ॥ अस्ति च तस्य नरपतिसूनोः समानशीलवयोविद्यालंकारकान्ति- क॑लापपरिपूर्णदेहः, शरीरमात्रद्वितीयोऽप्यद्वितीयहृदयमेकं जीवितम- पर उच्छ्वासः, सालङ्कायनसूनुः श्रुतशीलो नौम मन्त्री मित्रं च ॥ क ॥ एकदा तु पूर्वदिग्वधूकुङ्कुमपङ्कपल्लवितवदनायमाने निरुद्धान्धतमसे सौगन्धिकबन्धुनि बन्धूककुसुमारुणे वियति तरतीव तरुणतरे तरणि- मण्डले, मण्डयति कुसुम्भैकुसुमकेसरप्रैकरायमाणे गगनाङ्गणमम्भो- जमुकुलनि॑िद्रामुषि रोचिषां चये, चलिते च विच॑रितुमुपवनतरुराजि- कर्णोत्पले निद्राविरामवि॑धुतपक्षे पक्षिकुले, कृतप्राभातिककर्मणः से- भाङ्गणमण्डपमध्यवर्तिनो दत्तसेवावसरस्य राज्ञः प्रविष्टे मन्त्रिणि साल- ङ्कायने, प्रणामपर्यस्तकणोत्पलर्धवलितसभाङ्गणे यथासनमुपविष्टे प्रस्तु- तसेवालावापरञ्जितराजनि राजन्यचक्रे, प्रक्रान्ते शास्त्रीयविनोदे, श्रुत- शीलेन समर्मेन्यैश्च क्रीडासहायैरनुचरैरनुगम्यमानो नलः सेवासुखम- नुभवितुमागतवान् ॥ ख ॥ आगत्य च क्षितितलमिलन्मौलिमण्डलः प्रणम्य पितुः पादारवि- न्दद्वयमदू॑रेदत्तमासनं भेजे ॥ ग ॥ उपविष्टे च तस्मिन्ननभिवादनादुत्पन्नमन्युरीषत्कोपॅकम्पितकरपरा- मृष्टकूर्चाग्रिमग्रन्थिरमणीर्मन्त्रिमण्डलस्य भ्रूभङ्गभीषणया शोणकोणा- न्तरतरत्तरलतारया दृशाऽभिमुखम॑स्य सालङ्कायनः प्रणयपरुषाक्षरम- भाषत ॥ घ ॥ अस्तीति ॥ अपर उच्छ्वास इति । न परोऽस्मादित्यपर उत्कृष्टः ॥ क ॥ उपविष्ट इति ॥ आत्मनोऽप्रणामाद्विदितविनयाकौशलं नलं प्रीतिभाक् पैतृको मन्त्री शिक्षाबुद्ध्या परुषवर्णमवादीत् ॥ घ ॥ १ 'कलाकलाप'. २ 'अद्वितीयम्'. ३ 'नाम मित्रम्'. ४ 'कुङ्कुम'. ५ 'करायमाणे'. ६ 'मुद्रा'. ७ 'चरितुम्'. ८ 'अवधूत'. ९ 'सभामण्डप'; 'सभामणिमण्डपः'. १० 'मकरन्दशवलित'; 'शवलित'. ११ 'अन्यैरपि'. १२ 'आसनम्'; 'अदूरदत्तासनम्'. १३ 'सकम्प'. १४ 'अस्यावलोक्य'.