नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१८६ नलचम्पूः । तीषु पूर्वस्यां दिशि प्रभातप्रभावल्लरीषु, वल्लकीक्वाणरमणीये श्रयति श्र- वणपथमीषदन्मिषत्कमलमुकुलमुखमुक्तमधुकरैर्मन्द्रध्वनौ, ध्वस्तनिद्रे- ण प्रभातोचितेष्वङ्गानुविद्धशुद्धभाषामल्पतानेन किन्नरमिथुनेन गीय- मानमिमं श्लोकमशृणोत् ॥ क ॥ ‘धुतरजनिविरामोन्मीलदम्भोजराजि- स्तनुतुहिनतुषारानुद्गिरन्गन्धवाहः । कलितकलभकुम्भभ्रान्तिषूद्घाटितेषु स्खलति निधुवनान्तश्रान्तकान्ताकुचेषु ॥ ५६ ॥’ तदनु पुनः प्रभातप्रहतप्रयाणभेरीरवविनिद्रितस्यापूरयतः समवि- षमवनविभागानुत्कल्लोलजलनिधेरिव चलतः सैन्यसमूहस्य कलकल- माकर्णयन्नुत्थाय कृतोचिताचारश्चारुचर्चितचन्द्रचूडचरणश्चटुलखुर- चारीप्रचारेणाडम्बरितताण्डवस्य खण्डपरशोः पदलीलामिवाभ्यस्यता स्फुरद्धुरघुरायमाणघोणाग्रस्खलत्खलीनवशविगलितबहललालालवले- पेन वनभुवि फेनिलजलनिधिमिवाकारयता जात्यतरङ्गसैन्येन परि- वृतः पूर्वप्रस्थानस्थित्या प्रतस्थे ॥ ख ॥ स्थपुटस्थलीस्थितं स्थूलमेकमव्यग्रमग्रे राजा गजग्रामण्यमवलोक्य पुष्कराक्षमभाषत ॥ ग ॥ ‘भद्र सालानकमनालानमत्युन्नतमनुन्नतम् । दन्तवन्तमदन्तं च पश्यैनमगजं गजम् ॥ ५७ ॥ कृष्टा नाडिकैव डलयोरैक्ये प्रणालिका। नाडिका कालविशेषः । तथाच ‘अहो- रात्रं च विद्वद्भिः कथ्यते षष्टिनाडिकम्’ । यथाच—‘ज्ञात्वा तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्रखुर्यूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याय च । इत्यन्तःपुर- सुन्दरीःप्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडि- काः ।’ अन्यदपि प्रणालिकया जलपद्धत्या परिक्षिप्यते । ताराणां मुक्ताः, तिमिर- पटलस्य नीलवितानपट उपमा ॥ क ॥ सालेति ॥ अलीनां समूह आलं तदेव प्रत्यायकत्वात्पटहस्तेन सह । मदवि- धुरगजे भृङ्गाः समीपीभवन्ति । तेन च मत्तो ज्ञायत इति भावः । तथा अनालानं वन्यत्वान्निर्गलस्तम्भम् । तथातीवोन्नतमुच्चम् । तथा नास्ति उन्नता प्रेरणास्येति स्वच्छन्दचरमित्यर्थः । यद्वा अनुन्नेत्यामन्त्रणम् । तमिति गजविशेषणम् । दन्त- १ 'मधुकरमधुरमन्द्रध्वना'. २ 'चित्तभिन्नषड्जानुबद्धमुग्धभाषाविद्धविशुद्ध'. ३ 'तेन'. ४ 'चारुचर्चिचित'. ५ 'जलाप्लवेन'. ६ 'नास्ति'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA