नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

सप्तम उच्छ्वासः। २०१ का नाम तत्र चिन्ता प्रभवति पुरुषस्य पौरुषं यत्र । वाङ्मनसयोरविषये विधौ च चिन्तान्तरं किमिह¹ ॥ ७ ॥ एवमनेकवितर्कभङ्गे²भाजि भूभुजि, भुजबलशालिषु विसर्जितेषु सेवकसामन्तेषु, विरलीकृते परितः परिजने, परिहासपेशलालापाङ्ग- नगोष्ठीप्रक्रमेणातिक्रान्ते स्तोकसमये, भूरिभव्याभरणावरणारमणीय- रूपाः, काश्चिद्रार्द्रक्रमुकफलॅहस्ताः, काश्चित्कक्षावलम्बितताम्बूलीपत्र- पिण्डकरण्डकाः, काश्चित्पिहितपट्टांशुकपटलिकापाणयः, काश्चित्काश्मी- रकरम्बितकस्तूरिकामोदामन्दचन्दनभाञ्जि भाजनानि भजमानाः, का- श्चिद्देवाननालिकेरजम्बीरबीजपूरकपूरितपात्रीपाणयः काश्चिदसंख्यख- ण्डखाद्यविशेषानमुल्यर्माङ्गल्यमाल्याभरणानि च सकौतुकमादाय द- मयन्या प्रहिताः प्रैथमप्रवोधितप्रतीहारसूचिताः प्रविविशुरन्युब्जाः कुब्जिका वामनिकाश्च ॥ क ॥ प्रविश्य च सविस्मयाः स्मररूपातिशायिनं नरपतिमवलोक्य 'सा- धु भोः स्वामिनि, साधु । स्थानेऽभिनिविष्टासि, योग्ये जाताग्रहासि, पात्रे जार्टस्पृहासि, लप्स्यसे जन्मफलम्, अवाप्स्यसि स्त्रीस्वभावभाग्य- म्, अनुभविव्यसि यौवनसुखानि, मानयिष्यसि संर्सारफलमहोत्स- वम् । अहो वन्दनीया सा कापि पुरुषरत्नाकरकुक्षिर्जननी, यैस्यां सकलसंसारनरहारावलीमध्यमहानायकोऽयमुत्पन्नः' इत्यवधारयन्त्यो मनाङ्नमितमौलिदोलितसीमन्तमुक्ताफलाः 'स्वामिन्नयमस्मदीयः प्रणा- मः, अन्यापि कापि काचित्प्रणमति' इत्यभिधाय स्मयमानवदनकम लाः सलीलसवनिपालं प्रणेमुः ॥ ख ॥ का नामेति ॥ यत्र कार्ये पुरुषस्य पौरुषं भवति तत्र का चिन्ता, नैवेत्यर्थः । विधौ दैवे पुनव्वाङ्मनसयोरगोचरे किं चिन्तान्तरम्, तदेव प्रमाणमित्यर्थः । अ- न्तरशब्दो विशेषार्थः । उभयथापि चिन्ता न कार्येति भावः । वाक् च मनश्च वा- ङ्मनसे । 'अचतुर-' इति सूत्रेण सिद्धम् ॥ ७ ॥ एवमिति ॥ अवानानि सार्द्राणि नालिकेरजम्बीरबीजपूराणि तैः पूरिता या पात्री सा पाणौ यासाम् । वानं शुष्कं फलम् । न्युब्जा अधोमुख्यः पश्चाद्भञ्जयोगः । दिदृ- क्षारसेनोर्ध्ववदना इति भावः । एतच्च कुब्जिकादीनां विशेषणम् ॥ क ॥ १ 'चिन्तान्तरं किमप्याह'. २ 'मनेकविध'. ३ 'भङ्गेति क्वचिन्न'. ४ 'फलकहस्ताः'; 'फलहस्तकहस्ताः'. ५ 'नारङ्गनादि'. ६ 'मङ्गल्य'. ७ 'प्रथमप्रधावितप्रती'. ८ 'बद्ध- स्पृहा'. ९ 'स्त्रीसौभाग्यभावभाग्यं'; 'स्त्रीभावभाग्यम्'. १० 'संसारम्'. ११ 'यस्याः'.