निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

१०२ अ० १ पा० ३ ख० ४ । ( २ ) ऋक् = अर्चनी । ( ३ ) गायत्री = गायत्रं-गायतेः-स्तुतिकर्मणः । ( ४ ) शक्वर्यः = ऋचः शक्नोतेः-तद् यदाभिर्वृत्रमशकद्धन्तुं तच्छक्करीणां शकरोत्वमिति विज्ञायते । ( ५ ) जातविद्याम् = जाते जाते विद्याम् । ( ६ ) ब्रह्मा = ( १ ) सर्वविद्यः, ( २ ) सर्वं वेदितुमर्हति, • ( ३ ) परिवृढः ( परिवृलढः ) श्रुततः । ( ७ ) ब्रह्म = परिवृढ सर्वतः । ( वेदःपरब्रह्म च ) ( ८ ) अध्वर्युः = ( १ ) अध्वरयुः ( यु प्रत्यय ) ( २ ) अध्वरं युनक्ति, ( ३ ) अध्वरस्य नेता ( प्रापयिता ) ( ४ ) अध्वरं कामयते कर्त्तुम् । ( ५ ) अध्वरमधीते यः स अध्वर्युः । ( ९ ) अध्वरः = यज्ञः । ( १० ) ध्वरः = ध्वरति हिनस्तीति ध्वरः । ध्वरति, धूर्वति इति हिंसार्थेषु पठितौ, तत्प्रतिषेधः अध्वरः अहिंस्र इत्यर्थः । ( ४र्थः खण्डः ) ( ११ ) अक्षण्वन्तः = अक्षिमन्तः । ( १२ ) अक्षि = ( १ ) चष्टेः ( चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि ) ( २ ) अनक्तेः इति आग्रायणः, “तस्माद् एते व्यक्ततरे इव भवत इतिह विज्ञायते ।”