निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दीनिरुक्त । १०३ ( १३ ) कर्णाः = ( १ ) कृन्ततेः निकृत्तद्वारो भवति, । ( २ ) ऋच्छतेः इत्याश्रापणः "ऋच्छन्तीव खे, उदगन्तामितिह विज्ञायते ।” ( १४ ) मनोजवेषु = मनसां प्रजवेषु । ( १५ ) आदघ्नासः = आस्यदघ्नाः । ( १६ ) त्वे = अपरे ( १७ ) उपकक्षासः = उपकक्षदघ्ना उपकक्षपरिमाणा इत्यर्थः । ( १८ ) आस्यम् = ( १ ) अस्यतेः—असुक्षेपणे क्षिप्यते हि एतदाभिमुख्येन अन्नम् । ( २ ) स्यन्दतेर्वा--आसन्दते एतदन्नम्, शुष्केऽपि ह्येतदन्ने आगते स्रवत्येव श्ले- ष्माणं येन तदार्द्रीकृतं ग्रसितुं शक्यते । ( १६ ) दघ्नम् = ( १ ) दघ्यतेः स्रवतिकर्मणः स्रुततरमिव भवति उत्तरात् परिमाणात् । ( २ ) दस्यतेर्वा स्यात् क्षयार्थस्य विदस्ततरं हि उपक्षीयमाणं तद्भवति उत्तर- स्मात्परिमाणात् । ( २० ) प्रस्नेयाः = प्रकर्षेण स्नातुं येषु योग्य अगाधत्वात्–ते प्रस्नेयाः स्नानार्हाः इत्यर्थः । ( २१ ) ह्रदः = ( १ ) ह्लादतेः शब्दार्थस्य, ( २ ) ह्लादतेर्वा स्यात् शीतीभावकर्मणः (ग्री- ष्मेऽपि हि असौ शीतल एव भवति ) +शुष्केऽपि अन्ने आगते सति एतत् मुख श्लेष्माणं स्रवतीत्यादिरर्थः ।