भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1024, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1024

(खं० ८) निरु०- “आ रात्रि ! पार्थिवं रजः पितुरप्रायि धामभिः । दिवःसदांसि बृहती वितिष्ठसे आत्वेषं वर्त्तते तमः ॥” (अथ०सं०का०१९अ०६सू०४७) । आपूपुरः त्वं रात्रि! पार्थिवं रजःस्थानैर्मध्यमस्य, दिवः सदांसि बृहती महती वितिष्ठसे आवर्त्तते त्वेषं तमो रजः ॥ ‘अरण्यानी’ अरण्यस्य पत्नी । ‘अरण्यम्’ अपार्णम् । ग्रामाद् अरमणं भवति इति वा । तस्य एषा भवति ॥८ [२९] ॥ अर्थ.-“आ रात्रि !” इस ऋचा का कुशिक ऋषि है अथवा रात्रि । हे ‘रात्रि !’ (त्वम्) तूने ‘पार्थिवं- रजः’ पृथिवी लोकको ‘आ- अप्रायि’ [ आपूपुरः ] पूर्ण किया है— अन्धकार से व्याप्त किया है । क्या इतना ही ? नहीं— ‘पितुः’ [मध्यमस्य] मध्यम लोक के धामभिः [स्थानैः] स्थानों के सहित- अन्तरिक्ष लोक को भी अन्धकार से छादेती है । क्या यही ? नहीं— ‘दिवः’ [द्युलोकस्य] द्यु लोक के ‘सदांसि’ स्थानों को भी-जिन में द्युलोक वासी जन निवास करते हैं अंधेरे से ढांपलेती है । ‘बृहती’ (महती) बड़ी ( त्वम् ) तू ‘वितिष्ठसे’ दबाकर स्थित होती है— क्यों कि- तू महती है, इस से दूर देशमें रहती हुई