भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1041, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1041

हिन्दी-निरुक्त ( २७५ ) ६ अ० ४ पा० ६ खं० पुत्रं बिभृता मुपस्थे उपस्थाने अपविध्यतां शत्रून् संविदाने आर्त्न्यौ इमे विघ्नन्त्यौ अमित्रान् ॥ 'शुनासीरौ' 'शुनो'-वायुः। शु एति अन्तरिक्षे। 'सीरः' आदित्यः । सरणात् । तयोः एषा भवति ॥६ (४०) ॥ अर्थ:-" ते आचरन्ती ० " इस मन्त्र से अश्वमेध में आर्तिर्नयों का ही अनुमन्त्रण किया जाता है । (ये एते) जो ये 'आर्त्नी' धनुष् की कोटिये' ' समना ' (समनसौ) एक पति वालीं 'योषा' [योषे] इव' दो स्त्रियों के समान, आचरन्ती' ( आचरन्त्यौ ) आचरण करने वाली हैं- जिस प्रकार एक पति वालीं दो स्त्रियें एक पति के प्रतिआ- लिङ्गन करने के अर्थ आचरण करती हैं, वैसे ही ये दोनों धनुष् की कोटिये' आक्रष्टा = खेंचने वाले के प्रति आचरण करती हैं । 'ये' 'आर्त्नी' जो आर्तिर्नियें ' 'माता' पुत्रम् - इव' माता पुत्र को जैसे (आक्रष्टारम्) खेंचने वाले धनुष्मान् को 'उपस्थे' (उपस्थाने) गोद में 'बिभृताम्' रक्षा के लियेधारण करती हैं। (ये) जो 'इमे' ये आर्तिर्नियें ' 'अमित्रान् ' शत्रुओं के 'विस्फुरन्ती' (विस्फुरन्त्यौ) [विघ्नन्त्यौ] विनाश करती हुई होती हैं, 'ते' वे आर्तिर्नियें 'संविदाने' आपस में संवाद जैसा करती हुईं 'शत्रून्' शत्रुओं को 'अपविध्यताम्' वेधन करें = मारें ॥ 'शुनासीरौ' (३४) ( वायु और आदित्य ) कैसे ? 'शुन' वायु होता है । क्यों ? 'शु एति अन्तरिक्षे'—शीघ्र अन्तरिक्ष में गमन करता है । 'सीर' आदित्य होता है । क्यों सरण = गमन से ।