भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1052, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1052

वायोश्च अस्य भक्षो यथा न विदस्येत्-इति ॥ इन्द्रप्रधाना-इत्येके । नैघण्टुकं वायुकर्म । उभयप्रधाना-इत्यपरम् ॥ 'वरुणः' वृणोति -इति सतः । तस्य-एषा भवति- ॥ ३ ॥ अर्थः- “आसस्त्राणासः०” इस ऋचा का भरद्वाज ऋषि है । महाव्रत महदुक्थ में शस्त्र है, उत्तर पक्ष में । ‘रथ्योः’ ( रथ्याः ) रथ में जुड़ने वाले, 'सुचक्रे' सुन्दर पहियों वाले रथपे ‘आसस्राणासः’ ( आससृवांसः ) नित्य ही हमारे यज्ञ में आने के अर्थ आसर्पण करने वाले तेज चलने वाले'ऋज्यन्तः (ऋजुगामिनः) सीधे चलने वाले ‘अश्वा ( रथस्य वोढारः ) रथके खेंचने वाले घोड़े ‘शवसानम्’ [अभि- बलायमानम् ] अपने को अधिक बलवाला मानते हुये 'इन्द्रम्' इन्द्र को ‘अभि—वहेयुः' हमारे यज्ञके प्रति लावें जिस प्रकार कि—'नूचित्’(नवं च पुराणं च) नया और पुराना ‘वायोः’ वायु = इन्द्रका ‘अमृतम्’ सोमरूप ‘श्रवः’ अन्न ‘नू’ ‘विदस्येत्’ न सूखै-न बिगड़े--ऐसे गुणवाले घोड़े रथमें बैठे हुये इन्द्र को बहुत शीघ्र लावें जिससे कि- नया पुराना सोम बिगड़े नहीं (यह हम आशा करते हैं) । इस प्रकार इस मन्त्र में इन्द्र के विशेषण के रूप में आया हुआ 'वायु' शब्द इन्द्रका ही वाचक हो सकता है । ‘श्रवः’ यह अन्न का नाम है । क्योंकि-वह सब स्थान में श्रवण किया जाता है । कोई आचार्य मानते हैं कि - 'यह ऋचा इन्द्रप्रधाना

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 1052, कुल 1282 में से · BharatKosha