भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1051, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1051

हिन्दी निरुक्त ( २८५ ) १० अ० १ पा० ३ खं० हे 'वायो ' वायु देव ! 'दर्शंत !' ( दर्शनीय !) दर्शन करने योग्य ! 'आयाहि' आ । 'इमे' ये 'सोमाः' सोम 'अर- ङ्कृताः' [अलङ्कृताः] तेरे अर्थ सजाए हुए हैं । 'तेषाम्' उन सोमों के अपने भाग को 'पाहि' (पिव) पी । 'श्रुधि' (शृणु ) सुन-'हवम्' [ नः ह्वानम् ] हमारे आवाहन को । इस प्रकार मध्यम से किस अन्य देवको ऋषि कहता ? अतः 'वायु ' मध्यम लोक का इन्द्र देव ही है-'वायु' शब्द से इन्द्र का ही ग्रहण होसकता है । क्योंकि सोमके साथ विशेष सम्बन्ध इन्द्रका ही है। इससे 'वायु' शब्द से अन्य लोक के देवता की आपत्ति यहां नहीं होसकती । “तस्य०” उस इन्द्रवायु की यह दूसरी ऋचा है, जिसमें 'वायु' शब्द 'इन्द्र' पद के साथ विशेषण रूप में पढ़ा हुआ है— ॥ २ ॥ ( खं० ३ ) निरु०- “आसस्राणासः शवसान मच्छेन्द्रं सुचक्रे रथ्यासो अश्वाः। अभिश्रव ऋज्यन्तो वहेयु र्नूचिन्त्नु वायोरमृतं विदस्येत् ॥” [ ऋ० सं० ४, ७, ९, १ ] ॥ आससृवांसः अभिवलायमानम्-इन्द्रं कल्याण- चक्रेरथे योगाय रथ्याः अश्वाः रथस्य वोढारः ऋज्यन्तः ऋजुगामिनः अन्नम्-अभिवहेयुः नवं च पुराणं च ॥ 'श्रवः' इति अन्ननाम श्रूयते इति सतः ।