निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1059, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंभेषजा मा नस्तोकेषु तनयेषु रीरिषः॥” ऋ० सं० ५, ४, १३, ३) ॥ या ते विद्युद्- अवसृष्टा ‘दिवस्परि’ दिवः- अधि । ‘विद्युतं’ द्यते र्वा। द्युते र्वा । [द्योततेर्वा।] ‘क्ष्मया चरति” ‘क्ष्मा’ पृथिवी, तस्यां चरति । तया चरति । विक्ष्मापयन्ती चरति- इति वा । परिवृणक्तु नः सा । सहस्रं ते स्वास्रवत्रन ! भेषज्यानि । मा नः त्वं पुत्रेषु च पौत्रेषु च रीरिषः । ‘तोकं’ तुद्यतेः । ‘तनयं’ तनोतेः । अग्निः अपि ‘रुद्रः’ उच्यते । तस्य एषा भवति ॥७॥ अर्थः- हे भगवन् ! रुद्र ! ‘या’ जो ‘ते’ तेरी ‘अवसृष्टा’ रचीहुई ‘विद्युत्’ ज्वर अतीसार आदि रोग रूपा विद्युत् या आयुध (शस्त्र) जिससे तू प्राणियों को हनन करता है ‘दिव- स्परि’ (दिवः अधि) द्युलोक के ऊपर ‘चरति’ विचरती है। और जो विद्युत् ‘क्ष्मया’ (‘क्ष्मा’ पृथिवी, तस्याम्) ‘क्ष्मा’पृथिवी उसतें विचरती है, अन्न के रूप को प्राप्त हुई जो पृथिवी उस में प्रवेश करके विचरती है, अन्न पान से उत्पन्न होने वाले रोगों के रूप में जो तेरी विद्युत् फिरती है, क्यों कि-अन्न-