भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1072, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1072

हिन्दी निरुक्त ( ३०७ ) १० अ० १ पा० १२ खं० (अनपराधः) निरपराध 'उत [अपि] भी 'वृष्यावतः' (वर्ष- कर्मवतः) बरसते हुए (इस मेघ से) (भीतः) डरा हुआ 'ईषते' (पलायते) भागता है, 'यत्' जब कि-'पर्जन्यः' पर्जन्य देव 'स्तनयन्' गर्जता हुआ = वज्र को छोड़ता हुआ 'दुष्कृतः' (पापकृतः) पापकारियों को 'हन्ति' मारता है ॥ अर्थात्-जब पर्जन्य देव वज्रपात से पापकारियों को मारता है, तो सभी मनुष्य हमें यह मारता है, इस बुद्धि से भागते हैं । वह ऐसा । महानुभाव पर्जन्य हमारे लिये बरसे ॥ 'महावध' क्यों ? इसका वध महान् है । क्योंकि-जिसे मारता है, वह फिर बचता नहीं ॥ 'बृहस्पति' (६) क्यों ? वह 'बृहतः पाता वा' इस बृहत् (विस्तृत) जगत् को पालन करने वाला है । अथवा 'बृहतः पालयिता' (वही अर्थ है इससे 'बृहस्पति' है । “तस्य०” उस बृहस्पति की यह ऋचा है- ॥ ११ ॥ (खं० १२) निरु०-“अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निष्कज्जभार चमसं न वृक्षाद् बृहस्पति विरवेणा विकृत्य ॥” [ऋ०सं० ८, २, १८, २ ] ॥ अशनवता मेघेन अपिनद्धं मधु पर्यपश्यत् । मत्स्यम्-इव दीने उदके निवसन्तं निर्जहार तत्, चमसम्-इव वृक्षात् ॥