निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (३१२) १० अ० २धा० ३ खं०

“तस्य०” इस क्षेत्रपति की यह और दूसरी ऋचा है-[१५ • (खं० ३) निरु०- “क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मिं धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व । मधुश्चुतं घृत मिव सुपूत- मूतस्य नः पतयो मृळयन्तु ॥” (ऋ०सं०३,८,९,२) । क्षेत्रस्य पते मधुमन्तम् ऊर्मिं धेनुः- इव पयः अस्मासु धुक्ष्व- इति मधुश्चुतं घृतम्- इव उदकं सुपूतम् ऋतस्य नः पातारो वा पालयितारो वा मृळयन्तु । ‘मृळयतिः’ उपदयाकर्मा पूजाकर्मा वा ॥ तद् यत्समान्याम्- ऋचि समानाभिव्याहारं भवति, तद् ‘जामि’ भवति,-इति-एकम् । “मधु- मन्तं” “मधुश्चुतम्”- इति यथा ॥ यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तद् ‘जामि’ भवति- इति- अपरम् । “हिरण्यरूपः स हिरण्यसंदृक्” इति यथा ॥ यथा कथा च विशेषः ‘अजामि’ भवति- इति अपरम् । “मण्डूका इवोदकान्मण्डूका उदका- दिव” इति यथा । ‘वास्तोष्पतिः’ ‘वास्तुः’ वसतेर्निवासकर्मणः । तस्य पाता वा पालयिता वा ।