निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1086, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३२१ ) १० अ० २ पा० ३ ख०
'वास्तोष्पति' (१) क्या ? 'वास्तुः' (घर) निवास अर्थ में 'वस्' (भ्वा० प०) धातु का है । क्यों कि—उसमें मनुष्य निवास करते हैं उसके पति (पाता या पालयिता) को 'वास्तोष्पति' कहते हैं । सो यह 'वास्तोष्पति' रुद्ररूप मध्यम देवता है । क्यों कि- ‘अमीवहा०’ इस मन्त्र में बलकृति ( बलकर्म ) लिङ्ग पाया जाता है । “तस्य०” उस (वास्तोष्पति) की यह ऋचा है ॥३(१६)॥ ( खं० ४ ) निरु०-“अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्या- विशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥” ( ऋ०सं० ५, ४, २२, १ ) ॥ अभ्यमनहा वास्तोष्पते ! सर्वाणि रूपाणि आ- विशन् सखा नः सुसुखो भव ॥ 'शेव' इति सुखनाम । शिष्यतेर्वकारो नामकरणः अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी ॥ विभाषितगुणः, 'शिवम्' इत्यपि अस्य भवति । यद्-यद्-रूपं कामयते तत् तद् देवता भवति । “रूपं रूपं मघवा बोभवीति” इत्यपि निगमो भवति । 'वाचस्पतिः' वाचः पाता वा, पालयिता वा । तस्य एषा भवति ॥४(१७)॥