भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1086, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1086

हिन्दी निरुक्त ( ३२१ ) १० अ० २ पा० ३ ख०

'वास्तोष्पति' (१) क्या ? 'वास्तुः' (घर) निवास अर्थ में 'वस्' (भ्वा० प०) धातु का है । क्यों कि—उसमें मनुष्य निवास करते हैं उसके पति (पाता या पालयिता) को 'वास्तोष्पति' कहते हैं । सो यह 'वास्तोष्पति' रुद्ररूप मध्यम देवता है । क्यों कि- ‘अमीवहा०’ इस मन्त्र में बलकृति ( बलकर्म ) लिङ्ग पाया जाता है । “तस्य०” उस (वास्तोष्पति) की यह ऋचा है ॥३(१६)॥ ( खं० ४ ) निरु०-“अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्या- विशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥” ( ऋ०सं० ५, ४, २२, १ ) ॥ अभ्यमनहा वास्तोष्पते ! सर्वाणि रूपाणि आ- विशन् सखा नः सुसुखो भव ॥ 'शेव' इति सुखनाम । शिष्यतेर्वकारो नामकरणः अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी ॥ विभाषितगुणः, 'शिवम्' इत्यपि अस्य भवति । यद्-यद्-रूपं कामयते तत् तद् देवता भवति । “रूपं रूपं मघवा बोभवीति” इत्यपि निगमो भवति । 'वाचस्पतिः' वाचः पाता वा, पालयिता वा । तस्य एषा भवति ॥४(१७)॥