भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1093, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1093

हिन्दी निरुक्त ( ३२८ ) १० अ० २ पा० ७ खं० परेयिवांसं पर्यागतवन्तं प्रवतः उद्वतो निवतः- इति । अवतिर्गतिकर्मा । बहुभ्यः पन्थानमनु पस्पशयानं “वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यमं राजानं ॰हविषा दुवस्य”- इति । ‘दुवस्यतिः’ राध्नोतिकर्मा ॥ अग्निरपि ‘यमः’ उच्यते । तम् एता ऋचः अनुप्रवदन्ति ॥७(२०)॥ अर्थ:-“परेयिवांसम्०” इस ऋचा का हविर्धान ऋषि है । यम के पशुमें वपा में विनियोग है । हे यजमान ! ‘प्रवतः’ (मनुष्यान्,उद्वतः = देवान्,निवतः = तिरश्चः) मनुष्यों को, देवताओं को, और पशु पक्षी आदि तिर्यक् योतिके प्राणियों को ‘परेयिवांसम् (पर्यागतवन्तम् = सर्वतः प्राप्तवन्तम् ) सब ओर से व्यापन करने वाले ‘महीः’ ( महती भूतजातीः ) इन बड़ी २ प्राणियों की जातियों को व्योपन करने वाले “बहुभ्यः (पुण्यकृद्भ्यः पापकृद्- भ्यश्च ) पन्थाम् [ पन्थानम् ] अनुपस्पशानम् ( अनुपस्पशायमानम्) बहुत पुण्यात्माओं और पापि- ओं के लिये कर्मों के अनुसार मार्ग देने वाले-इस मार्ग से यह प्राणी जीवनसे छुड़ाना है, यह जानकर उसको चोर के समान बांधकर सर्प ज्वर आदि का रूप धारण करके जीवित से छुड़ाने वाले ‘वैवस्वतम्’ (विवस्वतः पुत्रम् ) सूर्यके पुत्र ‘जनानां संगमनम्’ अपनी सम दृष्टि करके सब प्राणियों को

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 1093, कुल 1282 में से · BharatKosha