भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1101, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1101

हिन्दी निरुक्त ( ३३६ ) १० अ० २ पा० ६ खं० ‘कृष्टयः’—इति मनुष्यनाम । कर्म॑वन्तो भवन्ति । विकृष्टदेहा वा॑ । ‘मि॒त्राय॑ ह॒व्यं घृ॒तव॑ज्जुहोत” इति व्याख्यातम् । ‘जुहोतिः’ दानकर्मा । ‘कः’ कमनो वा । क्रमणो वा । सुखो वा । तस्य—एषा भवति ॥१९(२२)॥ अर्थः— “मित्रो जनान्०” इस ऋचा का विश्वामित्र ऋषि है । अववृष्ट होम में प्रायश्चित्त है । अग्निहोत्र में पहिली आहुति में विनियोग है । ‘मित्रः’ मित्र देव ‘ब्रुवाणः’ (शब्दं कुर्वन्) गरजता हुआ ‘जनान्’ मनुष्यों को ‘यातयति’(प्रवर्त्तयति कृषि आदि कर्म में प्रवृत्त करता है । ‘मित्रः (एव)’ मित्र ही ‘पृथिवीं (च)’ पृथिवी को ‘उत—द्याम्’ दिवं (च)और द्युलोक को ‘दाधार’ (धारयति) धारण करता है । ‘मित्रः’ मित्र ही ‘अनिमिषा’ (अन्निमिषन्) पलक न झिपाता हुआ (सदा जाग्रत रहता हुआ) ‘कृष्टीः’ (मनुष्यान्)मनुष्यों को ‘अभिचष्टे’ (अभिविपश्यति देखता है । ‘मित्राय’ ऐसे मित्र देव के लिये (हे मनुष्याः) हे मनुष्यो ! तुम ‘घृतवत्’ घृतयुक्त ‘हव्यम्’ हविः को ‘जुहोत’ होम करो, (यह पहिले व्याख्यान किया जाचुका है) ॥ ‘कृष्टयः’ यह मनुष्य का नाम है । क्यों कि— वे नित्य ही कर्म वाले होते हैं । अथवा वे विकृष्टदेह होते हैं उनके अङ्ग इच्छानुसार फैल सकते हैं, किन्तु अन्य गो आदि पशुओं के नहीं, वे संसृष्ट देह = जुड़े हुये देह वाले होते हैं ।