निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३५८ ) १० अ० ३ पा० ८ ० खं० ( खं० ८ ) निरु०-“सविता यन्त्रैः पृथिवी मरम्णा दस्क- म्भने सविता द्यामहंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिम- न्तरिक्षमतूर्त्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥” [ ऋ०सं० ८, ८, ७, १ ] ॥ सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरमयत् । अनारम्भ- णे अन्तरिक्षे सविता द्याम् अहंहत् । अश्वम्-इव अधुक्षत् धुनिम्- अन्तरिक्षमेघम्, बद्धम्-अतूर्ते = बद्धम्-अतूर्णे इति वा, अत्वरमाणे इति वा। सविता समुदितारम्-इति कम्-अन्यं मध्यमाद् एवम् अवक्ष्यत् ॥ आदित्योऽपि ‘सविता’ उच्यते । तथाच हैर- ण्यस्तूपे स्तुतः अर्चन्न् हिरण्यस्तूप ऋषिः इदं सूक्तं प्रोवाच । तदभिवादिनी एषा ऋग् भवति-॥८ ( ३२ ) अर्थः--“सविता यन्त्रैः ”इस ऋचा का अर्चन्नामा हैरण्यस्तूप ऋषि है । 'सविता' मध्यम देव सब बलों के स्वामी सविताने 'यन्त्रैः' यन्त्रोंके द्वारा 'पृथिवीम्' पृथ्वीको 'अरम्णात्' थांमा या रोका । (अन्यथा यह ऐसी निश्चल न रहती ।) सविता' सविता ही ने 'अस्कम्भने' (अनारम्भणे अन्तरिक्षे) अमूर्त्त