निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1125, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३६१ ) १० अ० ३ पा० १० खं० खं० १० निरु०-“देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजाः पुरुधा जजान। इमा च विश्वा भुवनान्यस्य मह- द्देवाना मसुरत्वमेकम् ॥” (ऋ०सं०३,३,३१,४) ॥ देवः त्वष्टा सविता सर्वरूपः पोषति प्रजाःरसानु- प्रदानेन बहुधा च इमा जनयति, इमानि च सर्वाणि भूतानि उदकानि अस्य महञ्च अस्मै देवानाम् असुरत्वम् एकं प्रज्ञावत्वं वा, अनवत्वं वा । अपि वा'असुः'इति प्रज्ञानाम। अस्यति अनर्थान् अस्ताश्च अस्याम् अर्थाः । असुरत्वम् आदिलुप्तम् 'वातः' (२३) वाति इति सतः । तस्य एषा भवति- ॥ १० ( ३४ ) ॥ अर्थः-“देवस्त्वष्टा०” यह विश्वामित्र के पुत्र प्रजा- पति ॠषि की है। वैश्वदेव में विनियोग है । ‘त्वष्टा-देवः’ त्वष्टा मध्यम देव ‘विश्वरूपः’ (सर्वरूपः) सर्वरूप ‘सविता’ सब भूतों का उत्पन्न करने वाला है। और उत्पन्न करके ‘प्रजाः’ सब प्रजा- ओं को (रसानुप्रदानेन) जल के दान से ‘पुपोष’ (पोषति) पोषण करता है । केवल इतना ही नहीं-‘पुरुधा’ (बहुधाच) और बहुत प्रकार से (इमाः) इन प्रजाओं को ‘जजान’(जनय- =वर्द्धयति) बढाता है। क्यों कि-इमां (इमानि) ‘च’ और ये ‘विश्वा’ (सर्वाणि) सब ‘भुवनानि’ (भूतानि = उदका-