निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1130, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] हिन्दी निरुक्त (३६६) , १० अ० ४ पा० २ खं०
जरायु॒ रज॑सो वि॒माने॑ । इ॒मम॒पां स॒ङ्गमे॒ सूर्य॑स्य शिशुं॒ न विप्रा॑ म॒तिभी॑रिहन्ति ॥” [ ऋ०सं० ८, ७,७,१ । य०वा०सं०७,१६] ॥ अयं वेनः चोदयत् ‘पृश्निगर्भाः’ प्राष्टवर्णगर्भाः आपः इति वा । ‘ज्योतिर्जरायुः’ ज्योतिः अस्य जरायुस्थानीयं भवति । ‘जरायुः’ जरया गर्भस्य, जरया यूयत इति वा । इमम् अपां च सङ्गमे सूर्य्यस्य च शिशुम्-इव विप्रा मतिभिः—रिहन्ति लिहन्ति, स्तुवन्ति, वर्द्धयन्ति, पूजयन्ति इति वा । ‘शिशुः’ शंसनीयो भवति । शिशीतेर्वा स्याद् दानकर्मणः । “चिरलब्धो गर्भः” इति । ‘असुनीतिः’ असून् नयति । तस्य एषा भवति-॥९(३९)॥ अर्थः-“अयं वेनः०” इस ऋचा का भार्गव वेन ऋषि है । इस ऋचा से शुक्र का ग्रहण होता है । भार्गव वेन अपनी समाधि में देवता का साक्षात्कार करता हुआ प्रत्यक्ष देवता को दिखाता हुआ जैसा किसी से कहता है । ‘अयम्’ यह ‘वेनः’ वेन देव, ‘ज्योतिर्जरायुः’ जिसका ज्योतिः या बिजली ही जरायु = जेर = गर्भ की कांचली है, अथवा जो अपनी ज्योतिः से गर्भ की जरा (जेर) के समान (यु) मिलाहुआ या लिपटा हुआ है “रजसः-विमाने”