निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1132, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३६८ ) १० अ० ४ पा० ३ खं० अर्थात् प्राणके उड़ने पर सब प्राण उसके पीछे उड़जातेहैं। “तस्य०” उस असुनीति या प्राण देवता की यह ऋचा है ॥२ (३६)॥ ( खं० ३ ) निरु०-“असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवात- वे सुप्रतिरा न आयुः रारन्धि नः सूर्य्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्द्धयस्व ॥”(ऋ०सं०८,१,२२,५)॥ असुनीते ! मनः अस्मासु धारय चिरं जीवनाय प्रवर्द्धय च नः आयु, रन्धय च नः सूर्य्यस्यसन्दर्शनाय । ‘रध्यतिः’ वशगमनेऽपि दृश्यते । “मा रधाम द्विषते सोम राजन्”- (ऋ सं० ८, ७, १२, ५ । अथ० सं० ५, ३, ६, ७) । इत्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वम् आत्मानं तन्वं वर्धयस्व । ‘घृतो’ व्याख्यातः, तस्य एषा भवति ॥ ३[ ४० ] ॥ अर्थः-“ असुनीते ! ”इस ऋचा को श्रुत बन्धु ऋषि है । 'असुनीते !' हे प्राण ! (त्वम् ) तू 'अस्मासु' हममें 'मनः' मनको 'धारय' धारण कर—मन आदि इन प्राणों को हमारे शरीर में ही धारण कर, किन्तु तू उत्क्रमण मतकर,तेरे ठहरने से ये भी ठहरे रहेंगे । ‘जीवातवे’ ( चिरजीवनाय ) हमारे