भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1132, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1132

हिन्दी निरुक्त ( ३६८ ) १० अ० ४ पा० ३ खं० अर्थात् प्राणके उड़ने पर सब प्राण उसके पीछे उड़जातेहैं। “तस्य०” उस असुनीति या प्राण देवता की यह ऋचा है ॥२ (३६)॥ ( खं० ३ ) निरु०-“असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवात- वे सुप्रतिरा न आयुः रारन्धि नः सूर्य्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्द्धयस्व ॥”(ऋ०सं०८,१,२२,५)॥ असुनीते ! मनः अस्मासु धारय चिरं जीवनाय प्रवर्द्धय च नः आयु, रन्धय च नः सूर्य्यस्यसन्दर्शनाय । ‘रध्यतिः’ वशगमनेऽपि दृश्यते । “मा रधाम द्विषते सोम राजन्”- (ऋ सं० ८, ७, १२, ५ । अथ० सं० ५, ३, ६, ७) । इत्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वम् आत्मानं तन्वं वर्धयस्व । ‘घृतो’ व्याख्यातः, तस्य एषा भवति ॥ ३[ ४० ] ॥ अर्थः-“ असुनीते ! ”इस ऋचा को श्रुत बन्धु ऋषि है । 'असुनीते !' हे प्राण ! (त्वम् ) तू 'अस्मासु' हममें 'मनः' मनको 'धारय' धारण कर—मन आदि इन प्राणों को हमारे शरीर में ही धारण कर, किन्तु तू उत्क्रमण मतकर,तेरे ठहरने से ये भी ठहरे रहेंगे । ‘जीवातवे’ ( चिरजीवनाय ) हमारे