भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1135, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1135

हिन्दी निरुक्त ( ३७१ ) १० अ० ४ पा० ५ खं० 'बुधानः' (बोधयन् ) जगाता हुआ 'शुचमानः' ( दीप्यमानः) प्रकाशित होता हुआ 'बधिरा' [ बधिरस्यापि ] बहरे भी 'आयोः' ( अयनस्य = मनुष्यस्य ) मनुष्य के 'कर्णा' [कर्णौ ] कानों को 'ततर्द' [ आतृणत्ति ] भेदन करदेता है वा फोड़ देता है । बहरे भी उस के यश को जानते हैं, ऐसा ऋतः देव है । 'इन्दुः' [ २७ ] कैसे ? दीप्ति अर्थ में 'इन्ध' ( रु०आ० ) धातु से है । अथवा क्लेदन [ भिगोना ] अर्थ में 'उन्द्' ( रु० उ० ) धातु से है । क्योंकि—इन्दु ( चन्द्रमा) में प्रकाश करना और भिगोना दोनों ही क्रियाएं संभव हैं । “तस्य०” उस की यह ऋचा है—॥ ४ (४१) ॥ (खं०५) निरु०—“प्रतद्वोचेयं भव्यायेन्दवे हव्यो न य इषवान्मम रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदानिदो वधैरजेत दुर्मतिम् । अवस्रवेदघशं- सोऽवतरमव क्षुद्रमिवस्रवेत् ॥ ऋ०सं०२,१,१७,१] । प्रब्रवीमि तद् भव्याय इन्दवे हवनाई इव य इषवान् अन्नवान् कामवान् वा मननानि च नोरजयति रक्षो- हाच बलेन रेजयति स्वयं सो अस्मदभिनिन्दि- तारम् । “ वधै रजेत दुर्मतिम्” । “ अवस्रवेद- घशंसः ।” ततश्च अवतरं क्षुद्रमिव अवस्रवेद् । “ अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते ” यथा- अहो दर्शनीया-अहो दर्शनीया, इति ॥