भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1136, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1136

हिन्दी निरुक्त ( ३७२ ) १० अ० ३ पा० ५ ख० तत् परुच्छेपस्य शीलम् ॥ 'परुच्छेपः' ऋषिः । पर्ववच्छेपः । परुषि परुषि शेपः अस्य — इति वा ॥ इति इमानि सप्तविंशति ( २७ ) दैवतानाम- धेयानि अनुक्रान्तानि-सूक्तभाञ्जि हविर्भाञ्जि॥ तेषाम्-एतानि अहविर्भाञ्जि-वेनः, असुनीतिः, ऋतः, इन्दुः ॥ 'प्रजापतिः' प्रजानां पाता वा पालयिता वा ॥ तस्य एषा भवति ॥५ (४२) ॥ अर्थः- "प्रतद्वोचेयम्०" यह अतिच्छन्द है । परुच्छेप ऋषि और षष्ठ अहन् (दिन) में मरुत्वतीय में शस्त्र है। (यद् यद्-इष्टं तस्य इन्दोः) जो जो उस इन्द्र देव को प्रिय है, 'तत्' (तत्) सो सो (अहम्) मैं 'भव्याय' उस भव्य या भवन-योग्य = आत्मवान् = अपने वाञ्छितों के पात्र 'इन्दवे' इन्दु देव के लिये 'प्रवोचेयम्' (प्रब्रवीमि) कहता हूं। 'यः' जो इन्दु 'हव्येान' ( हवनार्ह इव ) हवन के योग्य जैसा 'इषवान्' ( अन्नवान् ) अन्न या उदक = जल वाला है— यद्यपि उसके लिये यज्ञ में हविः नहीं दिया जाता, तो भी वह अन्न या हविः वाला है—अर्थात्-अन्न के भी कारण भूत जल को धारण करने वाला है जिससे कि—हविः उसी से उत्पन्न होते हैं, इससे हविर्भाग् देवताओं से भी अधिक महिमा वाला है । अथवा 'इषवान्' (कामवान्) कामनांवाले