निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1148, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंअयुतं च सह । सहस्रं सहस्रसाध्यम्-अभिप्रेत्य, तत्र अयुतं सोमभक्षाः, तत्सम्बन्धेन अयुतं दक्षि- णा इति वा । तत्र पुरन्धिः अजहात् अमित्रान् अदानान्-इति वा । "मदे सोमस्य मूरा अमूरः" ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुतः, तस्माद्- इन्द्रं मन्यन्ते ॥ ओषधिः 'सोमः' । सुनोतेः । यद्-एनम् अभि- षुण्वन्ति । बहुलम्-अस्य नैघण्टुकं वृत्तम्, आश्चर्यमिव प्राधान्येन । तस्य पावमानीषु निदर्शनाय उदा- हरिष्यामः ॥ २ ॥ अर्थ:- "आदाय श्येनो०" इस ऋचा का वामदेव ऋषि है । श्येन अजिरादि में मरुत्वतीय में शस्त्र है । 'श्येनः' (इन्द्रः) इन्द्रने (ऋत्विग्भिःप्रत्तं) ऋत्विजों के दिये हुए 'सोमम्' सोम को 'आदाय' लेकर 'अभरत्' (अहरत्) लेलिया या पान करलिया । कहां ? "सहस्रं सवान् अयुतं च साकम् (सह)" जहां हजार (१०००) सवों या सुत्याओं को करते हैं और साथ ही अयुत या दश हजार (१०-०००) दक्षिणाओं को प्राप्त होते हैं । अथवा जहां सहस्र सवों (सहस्रसाध्य सत्र) में अयुत (दशहजार) सोम भक्षण होते हैं, तथा उनके सम्बन्ध से अयुत दक्षिणा होती हैं। 'अत्र' (तत्र) उस सहस्र साध्य सत्रमें-हजार सोमके सवनों