भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1148, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1148

अयुतं च सह । सहस्रं सहस्रसाध्यम्-अभिप्रेत्य, तत्र अयुतं सोमभक्षाः, तत्सम्बन्धेन अयुतं दक्षि- णा इति वा । तत्र पुरन्धिः अजहात् अमित्रान् अदानान्-इति वा । "मदे सोमस्य मूरा अमूरः" ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुतः, तस्माद्- इन्द्रं मन्यन्ते ॥ ओषधिः 'सोमः' । सुनोतेः । यद्-एनम् अभि- षुण्वन्ति । बहुलम्-अस्य नैघण्टुकं वृत्तम्, आश्चर्यमिव प्राधान्येन । तस्य पावमानीषु निदर्शनाय उदा- हरिष्यामः ॥ २ ॥ अर्थ:- "आदाय श्येनो०" इस ऋचा का वामदेव ऋषि है । श्येन अजिरादि में मरुत्वतीय में शस्त्र है । 'श्येनः' (इन्द्रः) इन्द्रने (ऋत्विग्भिःप्रत्तं) ऋत्विजों के दिये हुए 'सोमम्' सोम को 'आदाय' लेकर 'अभरत्' (अहरत्) लेलिया या पान करलिया । कहां ? "सहस्रं सवान् अयुतं च साकम् (सह)" जहां हजार (१०००) सवों या सुत्याओं को करते हैं और साथ ही अयुत या दश हजार (१०-०००) दक्षिणाओं को प्राप्त होते हैं । अथवा जहां सहस्र सवों (सहस्रसाध्य सत्र) में अयुत (दशहजार) सोम भक्षण होते हैं, तथा उनके सम्बन्ध से अयुत दक्षिणा होती हैं। 'अत्र' (तत्र) उस सहस्र साध्य सत्रमें-हजार सोमके सवनों