भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1164, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1164

हिन्दी निरुक्त ( ४०१ ) ११अ० १पा० ६ खं० विभूक्तियों से युक्त 'विश्वानराय' विश्वानर देव के लिये (स्तुतिम्) स्तुति को 'प्र-अर्च' (प्रार्चत) उच्चारण करो या दूसरों की कीहुई स्तुति को सराहो । 'यस्य' जिस 'इन्द्रस्य' ईश्वर (विश्वानर) का 'सुमहम्' (सुमहत्) सुन्दर बड़ा 'सहः' (बलम्) बलको 'महि-च' (महच्च) और बड़े 'श्रवः' (श्रवणीयं यशः) श्रवण करने योग्य यश को 'नृम्णं-च' और बल को (नॄन् नतम्) जो मनुष्यों के प्रति विशेष रूप से झुका हुआ है 'वः' और तुम्हारी इस स्तुति को 'रोदसी' (द्यावापृथिव्यौ) द्यावा पृथिवी 'सपर्य्यन्तः' (परिचरन्तः) अनुमोदन करते हैं या सराहते हैं ॥ इस प्रकार किस मध्यम से अन्य को ( मन्त्र का द्रष्टा ऋषि) कहता । “तस्य एषा” (उस विश्वानर)की यह और ऋचाहै॥६॥ ( खं० १० ) निरु०-“उदु ज्योतिरमृतं विश्वजन्यं विश्वा- नरः सविता देवो अश्रेत् ॥”(ऋ०सं० ५,५,२३,१] उदशिश्रिय ज्ज्योति रमृतं सर्वजन्यं विश्वानरःसविता देवः- इति ॥ ‘धाता’ सर्वस्य विधाता ॥ तस्य एषा भवति—॥१०॥ अर्थः-“उदुज्योतिः०” इस ऋचा का वसिष्ठ ऋषिहै। प्रातरनुवाक में विनियोग है । सविता सब लोको को कर्म में प्रेरणा करनेवाले 'विश्वा-