निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४१५ ) ११ अ० २ पा० ६ खं० (खंड ६) निरु०-“ उदी॑रता॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒ उन्म॑ध्य॒माः पि॒तरः॑ सो॒म्यास॑: । असुं॒ य ई॒युर॑वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञा- स्तेनो॑ऽवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥” (ऋ० सं० ७, ३, १७, १) (य० वाज० सं० १९, ४९) ॥८ उदीरताम् अवरे, उदीरतां परे, उदीरतां म- ध्यमाः पितरः सोम्याः सोमसम्पादिनः ते, असुं ये प्राणम् अन्वीयुः अवृकाः अनमित्राः सत्यज्ञा वा, यज्ञज्ञा वा, ते नः आगच्छन्तु पितरोह्वा- नेषु ॥ माध्यमिको यमः, तस्माद् माध्यमिकान् पितॄन् मन्यन्ते । 'अङ्गिरसो व्याख्याताः, पितरो व्याख्याताः, भृगवो व्याख्याताः, 'अथर्वाणः' अथनवन्तः। 'थर्वतिः' चरतिकर्मा, तत्प्रतिषेधः। तेषाम्- एषा साधारणा भवति- ॥ ६ (१८) ॥ अर्थः-“उदीरतामवरे०” इस ऋचाका शङ्ख ऋषि और पितृमेधमें विनियोग है। (ये) जो 'पितरः' पितर 'अवरे' (पृथिवीम् आश्रिताः) पृथिवी पर रहते हैं, (ते) वे (तावत्) पहिले 'उदीरताम्' (ऊर्ध्वं गच्छन्तु) ऊपरको जावें-ऊपर के लोक में जावें। 'परासः' (परे) (द्युलोकम् आश्रिताः) और