भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1189, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1189

हिन्दी निरुक्त ( ४२७ ) ११ अ० ३ पा० ३ खं० 'एनः' एतेः । 'किल्बिषम्' किल्भिदम् । सुकृतकर्मणो भयम् । कीर्त्तिम् अस्य भिनत्ति इति वा । यं भद्रेण शवसा बलेन चोदयसि प्रजावता च राधसा अनेन ते वयम्-इह स्याम इति । 'सरमा' सरणात् । तस्या एषा भवति-॥ ३ (२९) ॥ अर्थ :-"यस्मै त्वं सुद्रविणो०" इस ऋचा का कुत्स ऋषि और प्रातरनुवाक में विनियोग है । 'सुद्रविणः !' हे सुन्दर धन वाले ! 'अदिते !' अग्निदेव ! 'त्वम्' तू 'यस्मै' जिसके लिये 'ददाशः' ( ददासि ) देता है, 'यं' (च) और जिसको 'भद्रेण' शुभ 'शवसा' ( बलेन ) बल से 'प्रजावता' ( च ) और प्रजासंयुक्त 'राधसा' ( धनेन ) धन से 'चोदयसि' ( अनुगृह्णासि ) अनुग्रह करता है, "अनागाः त्वं सर्वताता" ( अनपराध (:) त्वं सर्वासु कर्मसन्ततिषु ) तू उसके सब कर्मों में अनपराध = निरपराध होता है- उससे तेरा कोई अपराध नहीं बनता इसी से उसके सब कर्मों को तू निर्दोष कर देता है। "ते स्याम" ऐसे प्रभाव वाले के तेरे हम ' इह ' यहां यज्ञकर्म में अनुग्रह-पात्र हों ( यह हम चाहते हैं) । 'आगः' (पाप) कैसे ? 'आङ् (उप०) पूर्वक 'गम्' ( भ्वा० प० ) धातु से है ।