निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४२८ ) ११अ० ३पा० ४ खं० 'एनः' (पाप) कैसे ? 'इन्' ( अदा०प० ) धातुसे है । 'किल्बिष' (पाप) क्यों ? 'सुकृतकर्मणो भयम्' उस में सुकृत कर्म वाले से भय होता है । 'कीर्तिम् अस्य भिनत्ति इति वा' अथवा इस पापकारी की कीर्त्ति को वह भेदन करता है । 'सरमा' (१७) ( ऐतिहासिक पक्षसे देवशुनी और नैरुक्त पक्ष से (माध्यमिका वाक्) क्यों ? सरणा (गमन) से । “तस्या०” उस (सरमा) की यह ऋचा है—॥३(२४)॥ (खं० ४) निरु०-“किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड् दूरे ह्यध्वा जगुरिः पराचैः । कास्मे हितिः का परित- क्म्या ऽसीत् कथं रसाया अतरः पयांसि ॥” (ऋ० सं० ८, ६, ५, १) । किम् इच्छन्ती सरमा इदं प्रानड् दूरेहि अध्वा ॥ 'जगुरिः' जङ्गम्यतेः । पराञ्चनैः अञ्चितः । का तव अस्मासु अर्थहितिः आसीत् ! किं परितकनम् ? 'परितक्म्या रात्रिः' परितः एनां तक्म । 'तक्म'-इति उष्णनाम । 'तकते'-इति सतः ॥ “कथं रसाया अतरः पयांसि” इति । 'रसा' नदी । रसतेः शब्दकर्मणः ।