निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1215, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ४५३ ) ११ अ० ४पा० ८ खं० जीवन्ति ) उसी जल को सब प्राणी उपजीवन करते हैं । 'गौः' (२९) शब्द की व्याख्या होचुकी है (२,२,१) “तस्याः०” उस 'गो' की यह ऋचा है— ॥७[४१]॥ ( खं० ८ ) निरु०— “गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्द्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवाउ । सृक्वाणं घर्ममभि- वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥” [ऋ० सं० २, ३, २९, ३ ] ॥ गौः अन्वमीमेद् वत्सं निमिषन्तम् अनिमिष- न्तम् आदित्यम्-इति वा मूर्द्धानम् अस्य अभि हिङ्ङकरोन् मननाय सृक्वाणं सरणं घर्मं हरणम् अभिवावशाना मिमाति मायुं प्रप्यायते पयोभि- र्मायुमिव आदित्यमिति वा । वाग्-एषा माध्यमिका । 'घर्मधुग्'-इति याज्ञिकाः । 'धेनुः' धयतेर्वा, धिनोते र्वा । तस्या एषा भवति- ॥ ८ ( ४२ ) ॥ अर्थः- “गौरमीमेदनु०” इस ऋचा का दीर्घतमाः ऋषि और महाव्रत में विनियोग है । “गौः अनु-अमीमेद् मिषन्तं वत्सम्” गौ देखते हुए अपने बछड़े को अनुशब्द करती है-उसके शब्द के साथ