भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1215, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1215

हिन्दी निरुक्त ( ४५३ ) ११ अ० ४पा० ८ खं० जीवन्ति ) उसी जल को सब प्राणी उपजीवन करते हैं । 'गौः' (२९) शब्द की व्याख्या होचुकी है (२,२,१) “तस्याः०” उस 'गो' की यह ऋचा है— ॥७[४१]॥ ( खं० ८ ) निरु०— “गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्द्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवाउ । सृक्वाणं घर्ममभि- वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥” [ऋ० सं० २, ३, २९, ३ ] ॥ गौः अन्वमीमेद् वत्सं निमिषन्तम् अनिमिष- न्तम् आदित्यम्-इति वा मूर्द्धानम् अस्य अभि हिङ्ङकरोन् मननाय सृक्वाणं सरणं घर्मं हरणम् अभिवावशाना मिमाति मायुं प्रप्यायते पयोभि- र्मायुमिव आदित्यमिति वा । वाग्-एषा माध्यमिका । 'घर्मधुग्'-इति याज्ञिकाः । 'धेनुः' धयतेर्वा, धिनोते र्वा । तस्या एषा भवति- ॥ ८ ( ४२ ) ॥ अर्थः- “गौरमीमेदनु०” इस ऋचा का दीर्घतमाः ऋषि और महाव्रत में विनियोग है । “गौः अनु-अमीमेद् मिषन्तं वत्सम्” गौ देखते हुए अपने बछड़े को अनुशब्द करती है-उसके शब्द के साथ