निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1222, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंवननीयानि) जलों के 'अभ्येति' साम्हने जाती है, 'सा' वह 'नः' हमें 'अमा' (गृहे) घर में 'पातु' रक्षा करे 'सा' वह 'नि- ष्परखे (अरण्ये वा निरमणे) अरण्य या भयानक स्थान में (रक्षा करे) (सा) वह (निर्गमने) घर से बाहर (पातु) रक्षा करे । वह देवी स्वस्ति 'स्वावेशा' (सूपचरणा) हमको शुभागमन वाली 'भवतु' हो। 'देवगोपा' (देवी गोप्त्री = देवान् गोपायतु इति) देवताओं को रक्षा करने वाली (देवाः एनां गोपायन्तु इतिवा) अथवा देवता इसको रक्षा करें ऐसी होवे-या यह देवताओं की रक्षणीय हो ॥ 'उषाः' (३४) शब्दकी व्याख्या होचुकी [२,६,१] "तस्याः०" उस (उषाः) की यह ऋचा है ॥१२ (४६)॥ [ खं० १३ ] निरु०- "अपोषा अनसः सरत् संपिष्टादह बिभ्युषी । नियत्सीं शिश्नथद्वृषा ॥" (ऋ० सं० ३, ६, २०, ५) ॥ अपासरद् उषा अनसः सम्पिष्टाद् मेघाद् बिभ्युषी । 'अनो' वायुः । अनितेः । अपि वा उपमार्थे स्याद् अनस इव = शकटादिव । 'अनः' शकटम् । आनद्धम् अस्मिन् चीवरम् । अनिते र्वा स्याद् जीवनकर्मणः । उपजीवन्ति एनम् । मेघोऽपि 'अनः' एतस्मादेव ॥ यद् निरशिश्नथद् वृषा वर्षिता मध्यमः- ॥