भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1245, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1245

हिन्दी निरुक्त ( ४८३ ) १२अ० १पा० ६ख० 'स्नुषा' साधुसादिनी-इति वा । साधुसानि- नी-इति वा । स्वपत्यं, तत् सनोति इति वा । प्राश्नातु ते इन्द्रः उक्षणः एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् । 'उक्षणः' उक्षनेर्वृद्धिकर्मणः । उक्षन्ति उदकेन इति वा । प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः, सुखकरं हविः । सर्वस्माद् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतद् ब्रूमः आदित्यम् ॥ 'सरण्यूः' सरणात् । तस्या एषा भवति—॥९॥ अर्थः—"वृषाकपायिरेवति०" इस ऋचा का इन्द्र ऋषि षष्ठ ( छठे ) पृष्ठ्य अहन् में वृषाकपि में विनियोग है । 'वृषाकपायि !' हे वृषाकपि ( आदित्य ) की पत्नी ! 'रेवति !' हे धनवाली ! 'सुपुत्रे !' ( मध्यमेन ) हे मध्यदेव से सुन्दर पुत्र वाली ! ( मध्य देव तेरा सुन्दर पुत्र है ) 'सुस्नुषे' ( माध्यमिकाया वाचा ) हे मध्यम लोक की वाक् से सुन्दर पुत्रवधू वाली ( बहू वाली ! = पुतहू वाली ! ) ( मध्यम लोक की वाणी तेरी सुन्दर पुतहू है ) 'इन्द्रः' इन्द्रदेव आदित्य 'ते तेरे 'उक्षणः' ( एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् ) (अव- स्थाथसंस्त्यायान् ) इन ओसों के समूहोंको 'घसत्' (प्राश्नातु) खावे [ क्योंकि-वह उदय होता हुआ उन्हें पीता है।