सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1262, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1262

हिन्दी निरुक्त ( ५०१ ) १२ अ० २ पा० ८ खं० च, और कर्म कर्म को या सब कर्मों को 'प्रसीपधाति' (प्रसा- धयतु ) सिद्ध करे, - यह हम चाहते हैं ॥ “अथ यद्०” अब जो 'विषित' व्याप्त होता है, यह विष्णु' [११] होता है- व्याप्ति अर्थ में 'विषु' (जु०उ०) धातु से है। अथवा प्रवेश अर्थ में 'विश' (तु०प०) धातु से है क्योंकि-वह विभु होने से सर्वत्र प्रवेश किया हुआ होता है अथवा व्याप्ति अर्थ में 'वि-अश' (स्वा०आ०) धातु से है। “ तस्य० ” उस 'विष्णु' [११] की यह ऋचा है ॥ ७ ( १८) ॥ (खं० ८) निरु०- “ इदं विष्णु र्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूळ्हमस्य पांसुरे ॥” ऋ० सं० १, २, ७, २ । य० वा० सं० ५, १५ । सा० सं० छ० आ० ८, २, ५, २ । अथ० सं० ७, २६, ४ ॥ यद् इदं किञ्च तद् विक्रमते विष्णुः त्रिधा निधत्ते पदं त्रेधा भावाय,-पृथिव्याम्, अन्तरिक्षे दिवि, - इति शाकपूणिः । समारोहणे, विष्णुपदे, गयशिरसि- इति और्णवाभः । समूळ्व् हमस्य 'पांसुरे' प्यायने अन्तरिक्षे । पदं न दृश्यते ।