भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 191, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 191

२४ २ अ० १ पा० ४ खं० । शब्दका लोप और एक शेष रहनेसे 'पुरुषौ' बनता है। 'पुरुषश्च पुरुषश्च पुरुषश्च पुरुषाः' यहां तीन पुरुष शब्दोंमेंसे एक पुरुष शब्द- का शेष और दोके लोप होनेसे 'पुरुषाः' पद बनता है। ^१ द्विगु, द्वन्द्व, अव्ययी भाव, कर्मधारय, बहुव्रीहि और तत्पुरुष ये छः समास अनेक पद हैं। पाणिनीयसूत्र—"संख्या पूर्वीद्विगुः” ( पा० २, १, ५२) उदा- हरण—पञ्चमूली पञ्चरथी, दशरथी–इत्यादि। सूत्र—"चार्थे द्वन्द्वः” ( पा० २, १, २६) यह विकल्पसे एकके समान होता है वहां एक वचन और अन्य स्थलमें पदार्थोंकी संख्याके अधीन द्विवचन तथा बहु वचन होता है। उदाहरण—'प्लक्षन्यग्रोधौ' पिलखन-बट । 'अहिनकुलम्' साँप- न्योला । 'भीमार्जुनवासुदेवाः' भीम-अर्जुन-वासुदेव । इत्यादि । 'उपसर्ग निपात पूर्वकोऽव्ययीभावः' उदाहरण— 'उपमणिकम्' मणिकके समीप । 'अनुसमुद्रम्' समुद्रके सदृश्य । 'व्यभ्रम्' मेघोंका अभाव । इत्यादि । इनमें उपसर्ग या निपात ही पूर्व पद होते हैं। 'तुल्यलिङ्ग विभक्ति कयो रुभयोः पदयोः समा- नाधिकरणः कर्मधारयः' जिन दो पदोंके लिङ्ग और विभक्ति समान हों, उनके समाना- धिकरण या एकार्थ पर समासको कर्मधारय कहते हैं। जैसे—'कृष्णमृगः' काला मृग। 'रक्ताश्व' लाल घोड़ा। श्वेत पताका इत्यादि निर्वचनमें क्रमके जाननेके लिये उदाहरण । १—"द्विगु द्वन्द्वोऽव्ययी भावः कर्मधारयएवच । पञ्चमस्तु बहुव्रीहिः षष्ठस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥”