भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 198, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 198

हिन्दी निरुक्त । ३१ स्वभाव अपने आत्मस्वरूपमें वृक्षके समान निष्क्रिय भावसे स्थित है, उसी पुरुषसे यह सब स्थावर-जङ्गम जगत् व्याप्त है ॥ ५ ॥ (खं० ६) विश्वकद्राकर्षः । 'वि' इति "चकद्र" इति श्वगतौ भाष्यते । 'द्राति' इति गति कुत्सना । 'कद्द्नाति' इति द्राति कुत्सना । 'चकद्द्वाति'— 'कद्राति' इतिततः—अनर्थकः—अभ्यासः । 'तत्- अस्मिन् अस्ति'—इति विश्वकद्रः । कल्याणवर्ण- रूपः । कल्याण वर्णस्य इव अस्य रूपम् । कल्याणं कमनीयं भवति । 'वर्ण:'—वृणोतेः, 'रूप' रोचतेः। एवं तद्धित समासान् निर्ब्रूयात् । न-वैयाकरणाय, न अनुपसन्नाय, न अनिर्दंविदे वा । नित्यं हि अवि- ज्जातुर्विज्जाने असूया । उपसन्नायतु निर्ब्रूयात् । योवा—अलं विज्जातुंस्यात् । मेधाविने, तप- स्विने वा ॥ ६ ॥ अनुवाद । [ व्याख्येय शब्द-] 'विश्वकद्राकर्ष'। [ व्याख्या-] 'वि'-यह [और-] चकद्र' यह शब्द श्वान या कुत्तेकी गति या चालमें बोला जाता है। 'द्राति' या 'द्रा' ( अदा० प० ) धातुगतिकी निन्दा [ का वाचक है ।] 'कद्-द्राति' या 'कुत्' अव्ययके साथमें 'द्रा' [ अदा० प० ] धातु, 'द्रा' के अर्थकी निन्दा [ का वाच-] है।

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 198, कुल 1282 में से · BharatKosha