भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 216, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 216

हिन्दी निरुक्त । ४६ (ख) अथवा 'क्षोर' शब्द भक्षण अर्थवाले 'घस' धातुसे बनता है, वास्तवमें यह शब्द 'अद्' भक्षणे (अदा० प०) धातुसे बनता है, 'घस' उसीका आदेशमात्र है। कोई आचार्य कहते हैं कि-'घस' धातु स्वतन्त्र है, किन्तु 'अद्' धातुका आदेश नहीं है। जब 'घस' धातुसे क्षीर शब्द बनाते हैं, तब उससे 'ईर' प्रत्यय जोड़ते हैं, जैसे कि, 'वश-कान्तौ' (अदा० प०) धातुसे 'ईर' प्रत्यय लग कर 'उशीर' शब्द बन जाता है। धातुके वकारको 'उ' सम्प्र- सारण आदेश होता है। उशीर नाम खसका है, उसमें सुन्दर गन्ध रहता है, इससे इस नामको 'वश-कान्तौ' धातुसे बनाना उचित हुआ। 'गो' शब्द अधिषवण चर्मका वाचक भी होता है, जिस पर कि-'सोमयाग' में सोमलता, का रस निकालनेके लिये अभिषव संस्कार होता है। तात्पर्य यह है कि-जिस प्रकार, यह गो शब्द सम्पूर्ण गोका वाचक है, उसी प्रकार गोके एक भाग-(अंश) रूप चर्मका भी वाचक है, इसीको 'कृत्स्नवत् अभिधायक' कहते हैं। उदाहरण-“ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निस्वतेऽशुं दुहन्तो अध्यासत गवि। तेभिर्दुग्धं पपिवाञ् सोम्यं मध्विन्द्रो वर्द्धते प्रथते वृषायते । [ऋ० सं०-८, ४, ३०, ४] जगती छन्दः, अर्बुद नामका द्वेवेद्य ऋषि, ग्राव (पाषाण) स्तुतिमें विनियोग। ये सोमरसके भक्षण करनेवाले पाषाण जब अभिषव (कुट्टन) कर्ममें प्रवृत्त होते हैं, उस समय इन्द्रके घोड़े यज्ञमें आगमनके