निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । ५६' विष्णोः महागतः परमं पदं परार्ध्यस्थम्- अव भाति भूरि ॥ पादः पद्यतेः, तन्निधानात् पदम् । पशु पाद प्रकृतिः प्रभाग पादः । प्रभाग पाद-सामान्याद्- इतराणि पदानि । एवमन्येषामपि सत्वानां सन्देहा विद्यन्ते, तानि चेत् समान कर्माणि, समान निर्वचनानि, नाना कर्माणि चेत् नाना निर्वचनानि । यथार्थं निर्वक्तव्यानि, इति । इमानि एक विंशतिः पृथिवीनाम धेयानि अनु- क्रान्तानि, तत्र-‘निर्ऋतिः निरमणात् । ऋच्छतेः कृच्छ्रापत्तिः-इतरा । सापृथिव्या सन्दिह्यते । तयो- र्विभागः । तस्याएषा भवति ॥ ३ ॥— मन्त्रान्वयार्थः-हे दम्पति ! 'ता' तानि 'वास्तू- नि' गृहाणि 'वां' युवाभ्यां गमध्यै गमनाय वयम् 'उश्मसि' कामयामहे । किम्भूतानि । 'यत्र' येषु 'भूरिशृङ्गाः' बहुदीप्तयः 'अयासः' गमनशीलाः 'गावः' किरणाः सन्तीति शेषः । पुनः किम्भूतानि 'अत्राह' यत्र ( तत्र ) 'उरुगायस्य' महागतेः 'वृष्णः' विष्णोः