भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 237, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 237

रूपनाम, —वृणोति—इति सतः । वर्षेण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत् पुनः—आदत्ते ॥ ५ ॥ अन्वयार्थः-“अयं सः” मेघः “शिङ्क्ते” शब्दा- यते’ शब्दं करोति, “येन” मेघेन “अभीवृत्ता” ‘अभिमवृत्ता’ सती “ध्वंसनावधिश्रिता” ‘ध्वंसने मेघे अधिश्रिता’ सती च । “गौः” ( २,२, १) ‘एषा’ ‘माध्यमिका’ ‘वाक्’ “मायुं” “मिमात्ति” ‘मायुं शब्दं करोति’ । अथवा मायुम्’ ‘आदित्यमिव’ ‘आत्मानं ‘मिमाति’ निर्वर्त्तयति इत्यर्थः । ततः “सा” ‘विद्युद्’ भवन्ती “चित्तिभिः” चयूचटा शब्दैः “मर्त्यं” मनुष्यम् “नि (हि)चकार” ‘निकरोति’ भीष- यते इत्यर्थः । ‘पुनः’ ‘वर्षेण पृथिवीं प्रच्छाद्यतत्’ “वव्रिम्” रूपं “प्रति-औहत” ‘प्रत्यूहते’ ‘आदत्ते’ उपसंहरति—इत्यर्थः । मन्त्रार्थः-वह यह मेघ शब्द करता है, जिससे प्रवृत्त हुई हुई और मेघमें छिपी हुई मध्यमलोककी वाग्देवता शब्द करती है, अथवा अपनेको सूर्यके समान बना लेती है। फिर विद्युत् [बिजली] रूप धारण कर चटचटा शब्दोंसे मनुष्योंको डराती है, और फिर वर्षासे पृथिवीको ढाँप कर अपने रूपको छिपालेती, या लौटा लेती है ।