निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

६८ २ अ० ५ पा० २ खं० । स्थित होता है । रण या संग्रामका देश भी-'काष्ठा' कहलाता है । क्योंकि-वह भी अपने स्थानको दबा कर स्थित होता है। जल भी 'काष्ठा' कहलाते है । [ जल दो प्रकारके होते हैं, स्थावर और जङ्गम उनमें ] ये जलाशयमें जाकर स्थित हो जाते हैं, यह स्था- वरोंका निर्वचन है । [ अस्थावर या चलते हुए जलोंके अभिप्रायसे- 'क्रामन्ते च एताः, न क्वचित् तिष्ठन्ति, इति काष्ठाः मेध्याः आपः' अर्थात् ये चलते ही रहते हैं, किन्तु कहीं भी ठहरते नहीं, इससे 'काष्ठाः' मेध्य या पवित्र जल हैं। यह निर्वचन है । ] ॥ १ ॥ (खण्ड २) (निरु०) "अतिष्ठन्ती नाम निवेशनानां का- ष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम् । वृत्रस्य निण्यं वि- चरन्त्यापो दीर्घं तम आशयदिरुद्रशत्रुः ॥” “अतिष्ठन्तीनाम्”-अनिवेशमानानाम्-इति । अस्थावराणां “काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरं” मेघः । 'शरीरं' शृणातेः । शम्नातेर्वा । “वृत्रस्य निण्यं” निर्णामं “विचरन्ति” विजानन्ति-“आपः” इति । “दीर्घं” द्राघतेः । “तमः” तनोतेः । “आशयत्” आशेतेः । “इन्द्रशत्रुः” इन्द्रः-अस्य शमयिता वा । घातयिता वा, तस्मादिन्द्रशत्रुः । तत्को वृत्रः ? मेघः इति नैरुक्ताः । त्वाष्ट्रः-असुरः- इति ऐतिहासिकाः । अपां च ज्योतिषश्च मिश्री- भावकर्मणो वर्षकर्म जायते । तत्रउपमार्थेन युद्धवर्णाः