निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

१०८ २ अ० ६ पा० २ खं० । 'उषा' क्यों है ?. जिससे कि यह अँधेरेको निवृत्त करती है । 'उच्छी' विवासे ( भू० प० ) धातुसे कर्त्तृकारकमें है । 'उषा' रात्रिका पिछला समय है, इसको कहनेवाली यह ऋचा है—॥ १ ॥ ( खण्ड २ ) [ निरु० ) “इदं॒ श्रेष्ठं॒ ज्योति॑षां॒ ज्योति॒रागा- च्चित्रः प्रके॒तो अ॑जनिष्ट॒ विभ्वा । यथा॑ प्रसू॒ता स॑वि॒तुः सवाय॑ ए॒वा रात्र्यु॒षसे॒ योनि॑मारैक् ॥” “इदं॒ श्रेष्ठं॒ ज्योतिषां ज्योतिः”-आगमत् । चित्रं प्रकेतनं प्रज्ञाततमम् “अजनिष्ट” विभूततमम् । “यथा प्रसूता सवितुः” प्रसवाय रात्रिः आदित्यस्य एवं “रात्रौ उषसे योनिम्” अरिचत्, स्थानम् । स्त्री- योनिः । अभियुतः एनां गर्भः । तस्या एषा अपरा भवति ॥ २ ॥ अर्थ । आदित्यादीनां “ज्योतिषां” मध्ये “श्रेष्ठम्” “इदम्” उषो लक्षणं “ज्योतिः” “आगात्” आ- गच्छति । “चित्रः” ‘चित्र’ चायनीयं पूजनीयं वा श्रेष्ठत्वादेव, “प्रकेतः” ‘प्रकेतनं’ ‘प्रज्ञाततमं’ “विभ्वा” ‘विभूततमम्’ “अजनिष्ट” जातमित्यर्थः । “यथा” “प्रसूता” प्रसवमनुप्राप्ता “रात्रि” “सवितु”