निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

१२४ २ अ० ९ पा० २ खं० । उदकनामानि उत्तराणि एकशतम् ( १०१ ) । 'उदकं' कस्मात् ? 'उनत्ति-इति' सतः । नदी-नामानि उत्तराणि सप्तत्रिंशत् ( ३७ ) । नद्यः कस्मात् ? नदना भवन्ति, शब्दवत्यः । बहुल- मासां नैघण्टुकं वृत्तम् । आश्चर्यमिव प्रधान्येन । तत्र-इतिहासमाचक्षते ।— विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूव । 'विश्वामित्रः' सर्वमित्रः । 'सर्वम्' संसृ- तम् । 'सुदाः' कल्याणदानः । 'पैजवनः' पिज- वनस्य पुत्रः । 'पिजवनः' पुनः स्पर्द्धनीयजवो वा । मिश्रीभावगति र्वा । स वित्तं गृहीत्वा विपाट् शुतुद्र्योः सम्भेदम्-आययौ । अनुययुः-इतरे । स विश्वामित्रो नदीस्तुष्टाव ।—'गाधा भवत'-इति । अपिद्विवत्, अपि बहुवत् । तद्-यद्-द्विवद्-उपरि- ष्टात् तद् व्याख्यास्यामः । अथ एतद्-बहुवत्-॥ २ ॥ अर्थ । ( खण्ड विषय-) 'सरस्वती' शब्दके नदी वाचकतामें उदाहरण मन्त्र । मन्त्रगत-शुष्म, बिस, सानु, पारावतघ्नो, ( व्याख्या प्रसक्त-) पार, अवार शब्दोंका निर्वचन । उदक-नामोंकी संख्या । 'उदक' शब्दका निर्वचन । नदी नामोंकी संख्या । 'नदी' शब्दका निर्व-