भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 312, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 312

हिन्दी निरुक्त । ३ 'अपत्य' क्यों है ? अप-तत अर्थात् पितासे आकर अलग जैसा विस्तृत होता है। अथवा इसके उत्पन्न हुए हुए होनेसे पितर नरकमे नहीं गिरते हैं [ इससे अपत्य है । ] [ धर्मके जाननेवाले पुरुष विवाद करते हैं कि दोनोंके सन्निपात या उपस्थितिमें क्या क्षेत्रवालेका अपत्य है या बीज वालेका ? सो यह कहा जाता है कि ] 'जिस प्रकार उत्पन्न-करनेवाले या बीजवालेका ही अपत्य या प्रजा है इस प्रकारकी व्यवस्थामें दो ऋचाए उदाहरण करते हैं । ( खण्ड २ ) “परिषद्यं ह्यररणस्य रेक्णो नित्यस्त एयः पतयः स्याम। न शेषो अग्ने अन्यजात मस्त्यचेतानस्य मा पथो विदुक्षः ॥” [ ऋ० सं० ५, २, ६, २ ] [ भा० ] परिहर्त्तव्यम् हि न उपसत्तव्यम्, अरणस्य रेक्णाः । अरणः, अपार्णो भवति । 'रेक्णः, इति धननाम । रिच्यते प्रयतः । नित्यस्यरायः पतयः स्याम ।” पित्र्यस्य इव धनस्य । “न शेषो अग्ने अन्यजात मस्तिः ।” 'शेषः' इति अपत्यनाम । शिष्यते प्रयतः । अचेतयमानस्य तत् प्रमत्तस्य भवति । “मा” नः “पथो” “वि” दुदुषः-इति । तस्य उत्तरो भूयसे निर्वचनाय ॥ २ ॥

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 312, कुल 1282 में से · BharatKosha