निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 313, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ें४ ३ अ० १ पा० २ खं० । अर्थ । “परिषद्यं हि” न हि ग्रभाय “इति च ( २, ३ खं० ) एते त्रिष्टुभौ ।” वसिष्ठ और अग्निके संवादमे हतपुत्र वसिष्ठने अग्निसे प्रार्थना की कि 'मुझे पुत्र दे' । अग्निने वसिष्ठसे कहा कि-क्रीतक (खरीदा हुआ) कृत्रिम (बनावटी) और दत्तक (गोदका) आदि पुत्र बहुत हैं, उनमेंसे कोई पुत्र कर सकते हो । इस प्रकार अग्निसे उत्तर पाकर वसिष्ठने दो ऋचाओंसे (अन्यजात (औरसे उत्पन्न) पुत्रोंकी निन्दा करते हुए औरस (जो अपने वीर्यसे अपनी पत्नीमें उत्पन्न होता है) पुत्र माँगा । 'हि' यतः 'अरणस्य' अपगतोदकसम्बन्धस्य पर- कुलजातस्य 'रिक्थः' यद्-अपत्याख्यं धनम् तत्- 'परिषद्यम्' परिहर्त्तव्यम् न पुत्रत्वेन परिकल्पयित- व्यमित्यर्थः । यतः एवम् अतो ब्रूमः-'नित्यस्य' 'रायः' अपत्याख्यस्य धनस्य 'पतयः' स्वामिनः 'स्याम' भवेम । हे 'अग्ने ।' 'न' 'शेषः' अपत्यम् 'अन्य- जातम्-अस्ति' । 'अचेतांस्य' धर्मान् अश्रु तवत एव तद् भवति । तस्मात् 'पथः' सन्मार्गात् अस्मान् मा कथञ्चित् 'विदुक्षः' विदूदूषः प्रच्योवय इत्यर्थः । त्वं देहि नः पुत्रम्-औरसम्-इत्यभिप्रायः । जिससे कि-उसका अपत्य (पुत्र) रूप धन जिसके साथ अपना जलका सम्बन्ध नहीं अर्थात् दूसरे कुलमें पैदा हुआ है,